صاحب بيمارستان گنديشاپور بود و كتاب مشهور او موسوم به « كتاب الاقراباذين » در بيست و دو باب بوده است « 1 » . اين كتاب در اواخر قرن سوم و تمام قرن چهارم و پنجم و قسمتى از قرن ششم در دكانهاى داروفروشان و بيمارستانهاى بغداد مورد استفاده بود تا اقراباذين ابن التلميذ ( م . 560 ) جاى آن را گرفت در همين اوان كتابهاى مشهور ديگرى هم درين فن پديد آمد كه از لحاظ ما مهمتر از همه كتاب الابنية عن حقائق الادوية است كه ابو منصور موفق بن على هروى در قرن چهارم يا پنجم ( ؟ ) به زبان فارسى تأليف كرد .
راجع به اين كتاب كه نام 585 داروى مختلف در آن آمده است بعد ازين سخن خواهيم گفت .
از همين اوان كتاب مشهورى در معرفت حيوان در دست است . از ابو سعيد عبيد الله ( يا عبد اللّه ) بن جبرائيل بن عبيد الله بن بختيشوع ( متوفى در حدود 449 يا 450 ) باسم « طبايع الحيوان و خواصها و منافع اعضائها » . از روى همين كتاب و كتاب نعت الحيوان ارسطو كتاب ديگرى بنام ( نعت الحيوان و منافعه » ترتيب داده شده است كه نسخهء آن هم در دست است . از عبيد اللّه كتاب معتبرى در طبّ بنام « الروضة الطبيعيّة » در دست داريم .
كتاب مشهورى كه در معرفت جواهر و معادن نوشته شده كتاب الجماهر فى معرفة الجواهرست از ابو ريحان بيرونى كه مخصوصا از لحاظ اطلاعات فيزيكى و كيمياوى داراى اهميت فراوانست و معلوم ميدارد كه در اواخر اين عهد علوم مذكور بكدام مرتبه از ترقى رسيد .
علم كيميا ( - شيمى ) بقولى از عهد بنى اميّه بوسيلهء خالد بن يزيد و بتحقيق از عهدى كه نقل كتب علمى به زبان عربى معمول شد ، يعنى از اواسط قرن دوم هجرى ميان مسلمانان رائج گشت ، و از نخستين علماى اين علم در ميان مسلمانان يكى جابر بن حيّان است كه در وجود تاريخى او ترديد دارند ولى رسائل متعددى در كيميا باسم او مشهور است . بزرگترين كيميادان قديم كه در تمدن اسلامى از ذكر نام او چارهيى نيست ابو بكر محمد بن زكرياى رازى است . تحقيقات و مطالعات و تجارب رازى در علم كيميا بحدّى علمى و دقيقست كه بايد او را بزرگتر از همهء كسانى دانست كه در تمدّن
هامش
( 1 ) - الفهرست ص 413