علوم رياضى در قرن چهارم و اوايل قرن پنجم
رياضيات در قرن چهارم و آغاز قرن پنجم مانند ساير علوم عقلى در مراحل سريع كمال پيش ميرفت . در اوايل اين قرن منجّمين و رياضيون بزرگ اواخر قرن سوم بتأليف و تدوين كتب و تعليم شاگردان سرگرم بودند و تعليميافتگان همين استادان تا اواخر قرن پنجم مهمترين آثار را در فنون رياضى پديد آوردهاند .
علت عمدهء ترقى علوم رياضى خاصّه علم نجوم و علم حساب و هندسه حاجت مبرم مسلمانان به آنها بوده است . اعتقاد شديد ملل اسلامى بتأثير حركات كواكب و حالتهاى مختلف آنها در احوال آدميان و اعمال آنان ، باعث ورود منجّمان در دستگاههاى خلفا و امرا و رجال بزرگ بود ؛ و حاجتى كه بعلم حساب و هندسه در امور مختلف داشتند باعث توجّه شديد آنان بعلوم رياضى ميشد و با آنكه بعضى از فقها و متعصبان در مكروه شمردن اين علوم كوشش بسيار كردند ليكن حاجت و اعتقاد مردم تا حدّى از شدت تأثير اين حملات كاست مگر از اواسط قرن پنجم ببعد كه اين علوم همراه ساير علوم عقليه راه انحطاط گرفتند و فترتى در آنها حاصل شد . توجّه برصد كواكب درين عهد بسيار بود چنان كه شرف الدولة بن عضد الدولة ( 376 - 379 ) رصدخانهيى در بغداد بنا كرد و ابو سهل كوهى در آن مرصد كواكب سبعه را رصد نمود « 1 » و بنى الاعلم باسم خود رصدخانهيى بسال 425 در بغداد بنا كردند « 2 » و ابو على سينا از جانب علاء الدولهء كاكويه مأمور شد رصدخانهيى در اصفهان ترتيب دهد و او بهمراهى شاگرد خود ابو عبيد جوزجانى بدين كار مبادرت كرد و در جانب مغرب نيز مراصدى در دمشق و قاهره احداث شد .
اين نكته قابل ذكرست كه مسلمين راجع به بطلان احكام نجوم بحثهاى متعدد داشتند و حتى برخى از حكما درينباره تأليفاتى پديد آوردهاند و اين فكر بشعرا هم سرايت كرد .
از ساير علوم رياضى علم حساب و علم جبر در ميان مسلمانان ترقيات بسيار كرد .
هامش
( 1 ) - مختصر الدول ص 307
( 2 ) - تاريخ التمدن الاسلامى ج 3 طبع چهارم ص 189 - 190