و اختلاف سرعت و بطؤ آنها و علّت حركت افلاك و سكون زمين در وسط فلك و اينكه آيا در خارج اين عالم جسم ديگرى هست و در عالم موضع فارغى كه چيزى در آن نباشد وجود دارد يا نه ؟ . 3 - علم كون و فساد يا معرفت و ماهيت جواهر اركان اربعه و كيفيت استحالهء آنها به يكديگر در نتيجهء تأثير اشخاص عاليه و كائناتى كه ازين راه بنام معادن و نبات و حيوان پديد ميآيد . 4 - علم حوادث جوّ يعنى معرفت كيفيت تغييرات هوا .
5 - علم معادن يعنى معرفت جواهر معدنى . 6 - علم نبات كه معرفت هررستنى است كه بر زمين و كوهها و در درياها و رودها برويد . 7 - علم حيوان و آن معرفت هرجسمى است كه تغذيه و نمو كند و حس و حركت داشته باشد .
علوم الهيه بر پنج نوعست : اول معرفت بارى جلّ جلاله و صفت وحدانيت او و بحث در كيفيت صدور مخلوقات ازو و غيره . دوم علم روحانيات يعنى معرفت جواهر بسيطى كه ملائكهء خداوند و صور مجرّد از هيولى هستند . سوم علم نفسانيات كه عبارتست از معرفت نفوس و ارواح ساريه در اجسام فلكى و طبيعى ، از فلك محيط تا مركز زمين و اينكه چگونه افلاك را به حركت ميآورند و حيوان و نبات را تربيت ميكنند و در جثّهء حيوانات راه ميجويند و بعد از موت جسم از آن برميخيزند . چهارم علم سياست و آن منقسم است بر : سياست نبوّيه ، سياست ملوكيه ، سياست عاميه ، سياست خاصيه .
پنجم علم معاد « 1 » .
دومين دستهء علوم كه مورد توجّه بشرست صنايع عملى نام دارد و مراد ازين علم آنست كه چگونه صورتى را كه در فكر داريم به صورت هيولانى مصنوع خود درآوريم .
هر مصنوع مركّبست از هيولى و صورت ، و مصنوعات بر چهار دستهء بشرى ( مثل آنچه صانعين ميسازند ) و طبيعى ( مثل هياكل حيوانات ) و نفسانى ( مثل تركيب افلاك و نظام صورت كلّى عالم ) و الهى ( مثل صور مجرّد از هيولى ) منقسمند و مراد از علم صنايع عملى علميست كه پديد آوردن مصنوعات بشرى را بما آموزد « 2 » .
اخوان الصفا در بيان اين علوم مختلف هم بتوضيحات علمى و منطقى ، با زبان ساده ،
هامش
( 1 ) - رسائل اخوان ج 1 ص 202 - 209
( 2 ) - ايضا ج 1 ص 210 ببعد