جستوجوى مبادى و كميّت اجناس و انواع و خواص و ترتيب و نظام هريك چنان كه هستند ، و كيفيت حدوث و نشوء آنها از علّت واحد ، ميدانسته و براى شرح و توضيح آنها علاوه بر بيان واضح و روشن در غالب موارد توسل بامثال و تشبيهات و حكايات را هم جايز مىشمردهاند .
علوم در نظر اخوان الصفا بر دو دستهء اصلى منقسم مىشود نخست صنايع علمى دوم صنايع عملى . مراد از صنايع علمى علوم نظريست و درين مورد صورتى را كه در فكر داريم به صورت هيولانى مصنوع در نميآوريم و اين علوم بر سه دسته است : 1 ) علوم رياضيه 2 ) علوم شرعيهء وضعيه 3 ) علوم فلسفيهء حقيقيه .
علوم رياضيه علم بآدابيست كه غالبا براى طلب معاش و صلاح كار زندگى وضع شده و بر نه قسمست : نوشتن و خواندن ، علم لغت و نحو ، علم حساب و معاملات ، علم شعر و عروض ، علم زجر و فال ، علم سحر و عزائم و كيميا و حيل ، علم پيشهها و صنايع ، علم خريد و فروش و بازرگانى و زراعت ، علم سير و اخبار .
علوم شرعيه كه براى درمان روانها و طلب آخرت وضع شده بر شش نوع است :
علم تنزيل ، علم تأويل ، علم روايات و اخبار ، علم فقه و سنن و احكام ، علم تذكار و مواعظ و زهد و تصوّف ، گزارش خوابها . علماى تنزيل قرّاء و حافظان قرآنند و علماى تأويل ائمه و خلفاء انبياء و علماى روايات اصحاب حديث و علماى احكام و سنن فقها و علماى تذكار و مواعظ عبّاد و زهّاد و راهبان و نظاير ايشان و علماى گزارش خوابها خوابگزاران .
علوم فلسفيه بر چهار نوعست : رياضيات ، منطقيات ، طبيعيات و الهيات . رياضيات .
خود بر چهار نوع ارثماطيقى ( حساب ) و جومطريا ( هندسه ) و اسطرنوميا ( نجوم ) و موسيقى تقسيم مىشود و منطقيات به انواع قاطيغورياس و بارى ارمينياس و انالوطيقا و ريطوريقا و طوبيقا و بوطيقا و سوفسطيقا باضافهء مدخل ( ايساغوجى ) منقسم ميگردد .
علوم طبيعيه بر هفت نوعست : 1 - علم مبادى جسمانى يعنى معرفت هيولى و صورت و زمان و مكان و حركت . 2 - السماء و العالم يعنى معرفت جواهر افلاك و كواكب و كميّت و كيفيت تركيب و علّت دوران آنها و اينكه آيا آنها هم مانند اركان اربعه كه دون فلك قمرند قبول كون و فساد مىكنند يا نه ، و همچنين علّت حركات كواكب
تاريخ ادبيات در ايران ( فارسى ) — صفحة 330
مساهمون: ذبيح الله صفا
ص٣٣٠