متوفى بسال 438 در نيشابور مجلس مناظره و تعليم خاص داشت و ابو تراب عبد الباقى المراغى در يكى از مساجد همين شهر حلقهء درس داشت و ابو عبد اللّه الخبّازى در مسجدى كه بنام او مشهور بود تدريس مينمود و حتى گاه ممكن بود دانشمندان مشهورى كه از شهرها مىگذشتند از طرف سلاطين مأمور تشكيل حلقههايى در جوامع شوند چنان كه امام عبد اللّه الحليمى فقيه معروف ( م . 403 ) وقتى بنيشابور رسيد از جانب پادشاه غزنه مأمور تشكيل حلقهيى در نيشابور گرديد و او در تمام مدت اقامت خود در نيشابور در حلقهء خويش مشغول املاء حديث بود « 1 » .
غير از مساجد كه مدتها از مراكز مهم تعليم بود در قرن چهارم على الخصوص ايجاد اماكن خاصّى براى تعليم علوم دينى و ادبى بنام مدارس معمول شد و ايرانيان در ايجاد اين مدارس از ميان همهء ملل اسلامى سمت تقدّم دارند . از جملهء مدارس قديم ايران يكى مدارسى است كه حسن بن قاسم معروف بداعى صغير ( مقتول بسال 316 ) در آمل ايجاد كرد « 2 » . در طابران از اعمال طوس براى الحاتمى ( م . 396 ) دانشمند بزرگ قرن چهارم مدرسهيى ايجاد شد كه در آن بتدريس مشغول بود و در نيشابور هم چند مدرسه وجود داشت ، از آن جمله است مدرسهيى كه اهل نيشابور براى ابن فورك الاصفهانى ( م . 406 ) ساخته و او را از اصفهان بنيشابور آورده بودند تا در آنجا تدريس كند و نيز مدرسهيى كه براى ركن الدين الاسفراينى ( م . 418 ) ساخته شد « 3 » .
غير ازين مدارس كه گفتهايم در نيمهء اول قرن چهارم در نيشابور چند مدرسه مشهور بود از آن جمله است مدرسهء بيهقيّه كه امام ابو الحسن محمد بن شعيب البيهقى فقيه شافعى ( م . 324 ) در كوى سيّار نيشابور ايجاد كرده و اسعد بن مسعود عتبى نيشابورى فقيه مشهور در آنجا ساكن بوده است « 4 » . اين مدرسه را مدرسهء كوى سيّار نيشابور هم ميگفتهاند و امام ابو الحسن على بن الحسين بيهقى چندى بعد در همين مدرسه تدريس مىنمود .
هامش
( 1 ) - در باب اين موارد مختلف رجوع كنيد به طبقات الشافعيهء سبكى چاپ مصر ج 3 ص 208 و 219 و 252 و 254 و 147 و غيره
( 2 ) - تاريخ اولياء اللّه آملى چاپ تهران ص 81
( 3 ) - دائرة المعارف اسلامى ج 3 ذيل كلمهء مسجد
( 4 ) - تاريخ بيهق ص 158