فقه و همچنين در هريك از اتاقها كتبى در يكى از ابواب علم موجود بود و من فهرست كتب اوائل را خواندم و بهرچه حاجت داشتم مراجعه كردم و كتابهايى ديدم كه بسيارى از مردم اسم آنها را هم هرگز نشنيده بودند و من نيز پيش ازين آنها را نديده بودم و پس از آن هم نيافتم « 1 » و همين كتابخانه چنان كه ابو على گفته است اندكى بعد از استفادهء او دچار حريق شد .
بعد از قرن چهارم و آغاز قرن پنجم بسيارى ازين كتابخانها باقى بود و مثلا ياقوت حموى كه اندكى پيش از حملهء مغول در خراسان و ماوراء النهر بوده است در مرو دوازده كتابخانه ديده بود كه در يكى از آنها نزديك دوازده هزار مجلّد كتاب وجود داشت و اين خزائن بقول ياقوت « سهلة التناول » بود چنان كه خانهء ياقوت هيچگاه از دويست مجلّد يا بيشتر از كتب آنها خالى نبود بدون آنكه گرو بدهد و حال آنكه قيمت آنها به دويست دينار ميرسيد .
اين خزائن كتب كه ياد كردهايم قسمتى از آنهاست كه از نامشان اطلاع حاصل شده است « 2 » و حال آنكه درين دورهء پرثروت كه مزيّن بوده است بوجود دانشمندان بىشمار و امراى دوستدار علم و رجال و ثروتمندان دانشدوست ، كتابخانهاى خصوصى و عمومى و كتابخانهاى متعددى كه وقف مدارس و جوامع بوده شماره نداشت و اگر در شرح احوال رجال علم و ادب قرن چهارم و پنجم پژوهش كنيم بنام بسيارى ازينگونه خزائن بازخواهيم خورد .
مراكز تعليم
نخستين مركز تعليم مسلمانان مساجد بود . مسجد از آغاز دورهء هجرت مركز تجمّع مسلمين و اخذ تصميمات سياسى و تعليمات دينى بود و سنّتى كه از عهد پيغامبر و خلفاى راشدين ايجاد شد بعد از آنان ديرگاهى در ميان مسلمانان باقى ماند « 3 » . در ايران دورهء اسلامى
هامش
( 1 ) - طبقات الاطباء ابن ابى اصيبعه چاپ مصر ج 2 ص 4 ( رسالهء سرگذشت ابو على كه در آن كتاب نقل شده است )
( 2 ) - براى اطلاع بيشتر رجوع شود به الحضارة الاسلامية ج 1 ص 286 ببعد
( 3 ) - رجوع شود بمقالهء : آموزشگاههاى ايران اسلامى بقلم نگارندهء اين اوراق در مجلهء آموزش و پرورش سال يازدهم شمارهء پنجم و ششم