داشتند مثلا فهرست كتابخانهء الحكم اموى صاحب اندلس ( م . 366 ) از چهل و چهار دفتر ترتيب مىيافت كه هريك حاوى بيست ورق بود و در آنها جز اسماء كتب چيزى وجود نداشت و با اينحال خليفهء اموى براى خريدارى كتب كسانى ببلاد مشرق ميفرستاد ، ميگويند كتابخانهء الحكم شامل 400000 مجلّد كتاب بود . كتابخانهء بزرگ قاهره در قصر خلفاى فاطمى مزيّن بكتب فراوان بود چنان كه شمارهء آنها را تا 1600000 گفتهاند و ازين ميان شمارهء كتب مربوط بعلوم اوائل 18000 بود « 1 » .
در بغداد هم كتابخانهاى عظيم دائر بود . كتابخانهء مشهور « بيت الحكمة » يا « خزانة الحكمة » مهمترين مركز تجمّع دانشمندان ، كه از دورهء هارون ايجاد شده و در عهد خلافت مأمون توسعه يافته بود ، در قرن چهارم دائر بوده است زيرا ابن النديم الورّاق مؤلف الفهرست ( م . 385 ) آن را وصف كرده است و بعد از آن تاريخ هم گويا تا زمان غلبهء تاتار بر بغداد ( 656 هجرى ) همچنان داير بوده است « 2 » .
در همين عصر در ايران نيز كتابخانهاى بزرگ بوده است . المقدسى كتابخانهء عضد الدولهء ديلمى را در شيراز ديده و دربارهء آن گفته است هيچ كتابى تا عهد عضد الدوله در انواع علوم تأليف نشده بود مگر آنكه در آن كتابخانه جمع شده باشد و كتب مربوط بهريك از انواع علوم در اتاقهاى معينى جمع آمده بود و اين كتابخانه فهرستهايى داشت كه اسامى كتب در آنها ثبت شده بود « 3 » . ابو الفضل بن العميد وزير معروف آل بويه نيز كتابخانهء بزرگى حاوى صدبار كتاب در علوم مختلف و انواع حكم و آداب داشت كه نزد او از همهء اموالش عزيزتر بود و خازن آنها ابو على بن مسكويه اديب و مورخ و حكيم بزرگ ايرانى بوده است « 4 » .
شاگرد و جانشين ابن العميد يعنى صاحب كافى اسمعيل بن عبّاد ( م . 384 ) هم
هامش
( 1 ) - رجوع شود به تاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى ، دكتر صفا ، ج 1 چاپ اول ، ص 154 - 155 .
خطط مقريزى ج 1 ص 409 و 458 و ج 2 ص 342 . الحضارة الاسلامية فى القرن الرابع الهجرى ج 1 ص 286 - 287
( 2 ) - راجع به بيت الحكمة رجوع شود بتاريخ علوم عقلى در تمدن اسلامى ج 1 چاپ اول ، ص 48 - 50
( 3 ) - احسن التقاسيم ص 449
( 4 ) - راجع به اين كتابخانه رجوع شود به جلد سوم از تجارب الامم ابن مسكويه