رسوم و آداب ايرانى و آبادانى و ثروت
قسمت بزرگى از رسوم و آيينهاى ايرانى قديم در قرن چهارم همچنان بقوّت باقى بود . بازماندهء اصول طبقاتى ايران قديم در برخى از دربارها هنوز رعايت ميشد « 1 » و اعياد و رسوم ملّى خواه در دربارهاى سلاطين و خواه در ميان عامهء مردم متداول بود و اگرچه آن رسوم و اعياد را مسلمانان ديگر نواحى ممالك اسلامى در زمرهء آداب و عادات كفّار ميشمردند ، ايرانيان از اقامهء آن رسوم خوددارى نميورزيدند ، از ميان امراء اين دوره كسى كه در اقامهء رسوم اعياد ايرانى مبالغات شديد مينمود مرداويج بن زيار ديلمى است « 2 » و اقامهء رسوم اعياد حتى در ميان امراى ترك هم در قرن پنجم بپيروى از خاندانهاى ايرانى قرن چهارم معمول بود « 3 » .
جغرافيانويسانى كه در قرن چهارم راجع بايران مطالبى نوشته و يا اقاويل آنان معوّل است بر آثار راحلان آن قرن ، راجع بتداول رسوم مجوس و اعياد قديم و همآهنگى مسلمين با زرتشتيان در بعض از مسائل اشاراتى دارند « 4 » .
اگرچه با غلبهء مسلمين گاه شمارى عرب به حكم احتياج در ايران معمول شده بود ليكن در اين قرن هنوز در بسيارى از نواحى ايران گاهشمارى ايران يعنى تقويم اوستايى معمول بود اعم از خوارزم و سغد و ساير نقاط ماوراء النهر و خراسان و فارس و جز آنها و حساب اعياد نيز برسم اواخر عهد ساسانى نگاه داشته ميشد و نسبت بايام هم همان عقايد معمول در عهد ساسانى هنوز رواج داشت مانند حرمت روز اورمزد يعنى نخستين روز از هرماه كه از ايام متبرّك است در بيت ذيل :
هامش
( 1 ) - مثل حرمتى كه سامانيان براى « آزادان » ( - حرّان ) و دهقانان قائل بوده و در ايام بار آنانرا در شمار بزرگان كشور مىپذيرفتهاند ، بنابراين بيت از رودكى از قصيدهيى كه در آن وصف مجلس امير نصر بن احمد و مدح ابو جعفر احمد بن محمد كرده است :يك صف ميران و بلعمى بنشسته * يك صف حرّان و پير صالح دهقان( 2 ) - تجارب الامم ابن مسكويه چاپ مصر 1914 ميلادى ج 1 ص 310 - 311
( 3 ) - براى مثال رجوع شود به تاريخ بيهقى چاپ مرحوم اديب ص 275 - 276 و 516 و 539 و 601 و قصائد شعراى عهد اول غزنوى و سلجوقى .
( 4 ) - احسن التقاسيم ص 429 ، 441