فلسفه و علوم توأم بود آغاز شد و آن دورهييست كه با تسلّط غلامان ترك در قلمرو حكومت سامانيان و نفوذ قبايل ترك بر اثر آن ، شروع مىشود .
خاندانهاى قديم ايرانى
در قرن چهارم هنوز برخى از خاندانهاى قديم ايرانى باهميت خود باقى بودند و اين خاندانها نه تنها در امور سياسى بلكه در امور ديوانى و علمى وارد ميشده و شهرتى بدست ميآوردهاند .
جغرافيانويسان از عادات خوب فارسيان احترام باهل بيوتات قديم را شمرده و گفتهاند در فارس خاندانهايى است كه اعمال ديوانى را از قديم الى يومنا هذا به ارث مىبرند مثل آل حبيب و آل ابى صفيّه و آل مرزبان بن زادبه كه بعضى از آنان در خدمت يعقوب ليث و عمرو ليث و آل فريغون « 1 » در گوزگانان هم وارد شدند « 2 » .
اصطخرى در شمار بيوتات قديم آل جلندى و آل ابى زهير و آل حنظله و خاندانهاى كرد فارس را نيز اسم برده است « 3 » .
بر اثر احترام اين قبيل خاندانها نگاهدارى سلسلهء انساب و اثبات شرف نسبى در ميان ايرانيان اين دوره اهميت داشت و برخى از خاندانها ميكوشيدند نسب خود را چنان كه بوده يا ادعا ميكردهاند حفظ كنند و على الخصوص رعايت نسب براى پادشاهان و امرا ضرورى بود چنان كه هيچيك از سلاطين و مدعيان سلطنت ايران در قرن سوم و چهارم نبودهاند كه نسب خود را بنوعى بشاهان و پهلوانان قديم نرسانند مثلا يعقوب بن ليث نسب خود را بساسانيان ميرسانيد « 4 » ؛ و سامانيان مدعى بودند كه نسب ايشان ببهرام چوبين و ازو بمنوچهر پادشاه پيشدادى ميرسد « 5 » ؛ و احمد بن سهل از امراى بزرگ
هامش
( 1 ) - آل فريغون يا فريغونيان يكى از سلسلههاى جزء امراء قرن چهارم در گوزگانان بودهاند كه بدست سلطان محمود غزنوى از ميان رفتند .
( 2 ) - صورة الارض چاپ دوم ص 292 - 294 . مسالك الممالك 147 - 148
( 3 ) - مسالك الممالك ص 141 و 144 - 145
( 4 ) - تاريخ سيستان ص 200 - 201
( 5 ) - زين الاخبار گرديزى چاپ تهران ص 13 . تاريخ بخارا چاپ تهران ص 70 . مسالك الممالك ص 143 . صورة الارض ص 468 - 469 و 472 . احسن التقاسيم ص 338 . مجمل التواريخ و القصص ص 386 .