روش تبليغاتى اسمعيليه
بطورى كه « دوزى » متذكر شده است ، نقشه اين بود كه از تمام طبقات و قشرهاى اجتماعى براى سرنگون ساختن حكومت جابرانهء خلفا استفاده شود ، براى توفيق در اين راه حزبى سرّى تشكيل دادند . و براى ورود در آن ، مقررات و درجاتى قائل شدند ؛ در اين حزب ، پيروان عقايد و افكار مختلف شركت داشتند ، از طرفى مؤمنين واقعى و از طرف ديگر مردان آزادفكر و ملحدى كه دين را فقط وسيلهيى براى لگامزدن بعوام الناس مىدانند وارد شدند و دعاة و مبلغين اين فرقه جميع فرق مذهبى را به وسائل گوناگون به جمعيت خود جلب مىكردند و سعى داشتند حزبى با انضباط و فشرده پديد آورند تا در موقع ضرورت از افراد اين جمعيت براى اجراى مقاصد خود استفاده كنند .
دوخويه مىگويد : « براى رسيدن به اين هدف وسائلى فراهم آوردند . . . براى مردم باايمان ، از پرهيزكارى و تقوا سخن گفتند و اگر نگويم به افراد لاابالى و بىبندوبار اجازهء قانونشكنى دادند توان گفت آنان را آزاد گذاشتند ، با كسانى كه قواى دماغى نيرومند داشتند از در فلسفه درآمدند و با اهل تعصّب از راه عرفان و اميدوارى به فضل و رحمت خداوند كريم وارد شدند با عوام النّاس از عجايب و غرايب و شگفتىها گفتگو كردند ، براى يهوديان از مسيح و براى مسيحيان از روح القدس و براى مسلمين از مهدى دم زدند و براى ايرانيان و سريانيان و بتپرستان و لامذهبان ، روش فلسفى در الهيّات آوردند و اين كارها را با چنان عزم راسخ و آرامش خاطر صورت دادند كه مايهء اعجاب ماست . » « 1 »
رشد و گسترش نقشهء اسمعيليه بيشتر مرهون مساعى و كاردانى مبلغين و دعاة آنها بود مأمورين تبليغاتى اين فرقه با احاطه و اطلاعى كه از ضماير و قلوب مردم طبقات مختلف داشتند ، با صبر و حوصلهء فراوان به مناطق مختلف سفر مىكردند و خود را تاجر يا پزشك معرفى مىكردند ، هرجا اقامت مىگزيدند طورى عمل مىكردند كه مردم ، آنها را مظهر صفا و حسننيت مىشمردند و براى كسب فيض دور آنها جمع مىشدند . معمولا مبلغين از استقبال مردم استفاده مىكردند و با حزم
هامش
( 1 ) . تاريخ ادبى براون ، ج 1 ، ص 571 به بعد .