شبانهروز طول كشيد و تا شش كيلومتر توسعه يافت . در پايان جنگهاى صليبى سادهلوحانى كه آلت دست شده بودند پشيمان گرديدند . به موازات اين فجايع و بيدادگرىها ، جنگهاى صليبى ، نتايج و آثار مثبتى به ارمغان آورد ، روابط اقتصادى شرق و غرب را وسعت داد و « . . . اروپائيان را با كشاورزى جديد و محصولات تازهء شرق نزديك ، آشنا كرد . گندم سياه ، ذرّت ، برنج ، ليمو و زردآلو ، از شرق به اروپا راه يافت ، مصرف قند رو به توسعه نهاد ، صنعت بلورسازى و ابريشمبافى كه از رشتههاى جديد توليد بودند ، در اروپا معمول گرديد ؛ اروپائيان با فرهنگ غنى شرق و آثار تمدن و فرهنگ اسلامى آشنا شدند و اين امر به بسط افق فكرى مردم اروپا منجر شد . . . » « 1 » .
رفتار مسيحيان در اسپانيا نيز نسبت به مسلمانان توأم با تعصّب و خشونت شديد بود ؛ پس از آن كه مسيحيان در عهد فيليپ دوّم در اسپانيا به قدرت رسيدند ، در اثر تحريك و عناد كشيشها ، فرمان اخراج مسلمين از سرزمين اسپانيا صادر گرديد ، ليكن قبل از آنكه مسلمين موفق به فرار شوند سه چهارم آنها به حكم پاپ در خاك و خون غلطيدند و بقيه به دستور محكمهء تفتيش عقايد محكوم به اعدام و كيفرهاى شديد ديگر شدند . با كشتار و اخراج مسلمين جمعيت مادريد از چهارصد هزار به دويست هزار نفر رسيد ، فعاليّتهاى اقتصادى رو به ركود و سستى نهاد . به قول دكتر گوستاولوبون مىتوان گفت كه محكمه تفتيش عقايد جز تورات و انجيل كتابى براى ملّت اسپانيا باقى نگذاشت . اين اقدامات ، ملّت اسپانيا را از كاروان تمدّن عقب راند و زمينه را براى مداخلات استعمارى بيگانگان فراهم نمود . اكنون به بيان ريشههاى اقتصادى جنگهاى صليبى مىپردازيم :
علل و آثار جنگهاى مذهبى در اروپا
« . . . از قرن يازدهم تا قرن سيزدهم هشت جنگ خونين و ظالمانه بنام جنگهاى صليبى تحت رهبرى كليساى كاتوليك بهوقوع پيوست . . . از پايان قرن يازدهم به بعد كليسا براى پس گرفتن فلسطين و « مقبرهء خداوند » نبردى خونين آغاز كرد . تحت
هامش
( 1 ) . تاريخ قرون وسطى ، پروفسور كاسمينسكى ، ترجمهء صادق انصارى و باقر مؤمنى ، ص 90 .