متعدد از اين فرقه بوجود آمده كه ذكر همه آنها در اين كتاب زائد به نظر مىرسد و بايد به كتب مربوطه مراجعه كرد ؛ از ميان اين شعب مهمتر از همه زيديه و اماميهاند .
از اصول مهم شيعه موضوع « تقيّه » است . چون در دورهء بنى اميّه با نهايت شدت بر ضد شيعيان عمل مىشد ، اين روش ناجوانمردانه لزوم تقيّه را پيش آورد و به همين سبب شيعيان در خفا مشغول توسعه و تحكيم موقعيت خود و مبارزه با مخالفان بودند . . . اهميت شيعه در تاريخ ايران سه قرن اول هجرى زياد است ، بسيارى از قيامهاى پيشروان شعب مختلف اين فرقه در عهد مذكور در ايران صورت گرفت از قبيل قيام كيسانيّه به پيشوائى مختار بن ابو عبيد ثقفى بخونخواهى شهداى كربلا و قيام يحيى بن زيد بن على و قيام شيعه آل عباس به پيشوائى ابو مسلم در خراسان و ابو سلمه در عراق و قيام سادات طالبيه در مازندران و غيره و از ميان اين قيامها على الخصوص دو قيام اخير چنان كه مىدانيم در تاريخ سياسى و اجتماعى مسلمين و ايرانيان اثرى آشكار داشت . » « 1 »
سياست مذهبى حكومتها
پس از استقرار حكومتهاى محلّى و مستقل در ايران ، مردم كمابيش از نعمت آزادى عقايد باطنى و مذهبى برخوردار بودند و سلاطين و امراى ايرانى به عقايد و انديشههاى باطنى مردم كارى نداشتند و چه بسا اطبا و كارشناسانى كه از ملل و نحل و مذاهب ديگر بودند و در دستگاه حكومت سامانيان و آل بويه و امراى طبرستان به كار و خدمت مشغول بودند ، و كسى متعرّض افكار و عقايد آنان نمىشد . ولى پس از سپرى شدن دوران قدرت امراى ايرانىنژاد ، و روى كار آمدن تركان غزنوى اندك اندك اوضاع دگرگون شد ؛ تركان غزنوى كه خود را در ميان مردم ايران اجنبى و منفور احساس مىكردند ، براى ادامه حكومت ، خود را حامى دين اكثريّت خواندند و به نام اشاعهء دين محمّدى به جنگهاى غارتگرانهيى در ايران و هندوستان دست زدند .
محمود غزنوى ( در قرن پنجم ) « . . . حرص جهانگشايى و طمع وافر خود را
هامش
( 1 ) . دكتر ذبيح اللّه صفا ، تاريخ ادبيات ، جلد اوّل ، صفحهء 49 به بعد ( به اختصار ) .