نه ابتدايى هست نه انتهايى و تا دنيا دنياست ادامه خواهد يافت ، حتى بعد از « من يظهره اللّه » ظهورات ديگر خواهد بود و هر ظهور بعدى اشرف از ظهور قبل ، و مقام بلوغ آن مىباشد و هر ظهور بعدى ظهور قبل را دارد با آنچه خود دارد ، به عبارت ديگر وقتى كه شجرهء ظهور به درجهء كمال رسيد و ميوهء خود را داد ، بدون اندك تأخير ظهور بعد رخ خواهد نمود و گفتار پيشوايان برحسب زمان و مكان و درجهء فهم و ادراك مستمعين فرق مىكند . . . مسلّما محمّد بن عبد اللّه كه مخاطبين او قومى وحشى و مادّى بودند ، براى اين كه معانى بعث و معاد و جنّت و آتش و جز اينها را به ايشان بفهماند ، اين مفاهيم را بهصورت مادّى در نظر ايشان جلوهگر ساخت تا به سهولت بتوانند درك كنند ؛ و در دورهء ظهور باب يا در دورهء « بيان » چون مخاطب قومى است دانا و متمدّن - يعنى ايرانيان - ، الفاظ و اصطلاحات مذكوره به طرز ديگر بيان شده ، و معانى نزديكتر به عقل از آنها اراده شده است ، مثلا قيامت عبارت است از وقت ظهور « شجرهء حقيقت » در هر زمان و به هر اسم تا لحظهء غروب آن . . . هر شىء وقتى كه به مقام كمال رسيد ، قيامت آن برپا مىشود و كمال دين اسلام تا اوّل ظهور « بيان » ادامه داشته و از آغاز ظهور بيان ، غروب اثمار شجرهء اسلام شروع شده است ، و سپس با بيانى پيچيده برخاستن مردگان از قبر در روز قيامت و بهشت و دوزخ را به صورتى كه در قرآن آمده ، مورد ترديد قرار مىدهد . . . « 1 » .
باب اعلام كرد كه بعد از او من يظهره اللّه خواهد آمد ولى وقت ظهور او را غير از خدا كسى نمىداند ؛ در كتاب بيان در وصف صفات عاليه و مناقب من يظهره اللّه مطالب زيادى نوشته شده است .
بهاء اللّه و صبح ازل
ما بين اتباع باب دو نابرادرى ( يعنى دو برادر از طرف پدر ) بودند از اهل نور مازندران كه بزرگتر موسوم بود به ميرزا حسين على و ملقب به بهاء اللّه ، و كوچكتر موسوم به ميرزا يحيى و ملقب به صبح ازل - بعد رقابتى كه ما بين آن دو برادر پديد آمد ، بابيّه را به دو فرقه منشعب نمود ؛ « ازليان كه اكنون از حيث عدد كمترند و
هامش
( 1 ) . همان كتاب ، از ص كز به بعد .