امامت در نظر شيخيّه :
« شيخيّه ، ائمه اثنى عشر ( يعنى 12 امام ) را ادّله اربعه موجودات ( علّت فاعلى ، صورى ، مادى و غائى علت ) مىدانند . به عقيده ايشان امام مشيّت خدا و قدرت خدا و دست خدا در اجراى جميع امور وجوديّه و كونيّه و شرعيه ، بدون استثنا است و « صاحب ولايت عامّهء مطلقه بر جميع ماسوى اللّه ، و شاهد و مطّلع بر كلّ موجودات است » ، هريك از ائمّه ، در حين تصرّف در امور عالم ، « امام ناطق » است و امام بعد از او ، در حال حيات او ، « امام صامت » به شمار مىرود يعنى مأذون نيست در احكام شرع چيزى بگويد ، مثلا امام حسن و امام حسين در حيات حضرت امير ، امام صامت بودند . و حضرت امير امام ناطق بود و حضرت امير در حيات حضرت رسول امام صامت بود . امام دوازدهم پس از على و حسن و حسين ، از امامان ديگر افضل است ، امام زمان درحال غيبت خود در اين دنيا نيست بلكه در دنياى ديگرى است به نام عالم برزخ يا « هورقليا » . . . شيخ احمد احسائى معراج جسمانى حضرت رسول را تعبير مىكند . . . گاهى مىگويد كه با جسم مادّى خود نرفت بلكه با جسم برزخى خود رفت و گاهى مىگويد كه جسم حضرت رسول الطف از همهء اجسام و بدن او محيط به همهء اجسام است . . . دربارهء معاد جسمانى ، احسائى معتقد است كه انسان را دو جسم است يكى جسم مركّب از عناصر زمانى كه به منزلهء اعراض جسم حقيقى است و مانند جامهء آنست و آنچه پس از مرگ مىپوسد و از ميان مىرود همين جسم است . و ديگرى جسمى است كه زمانى نيست و از عالم هور قلياست و نسبت آن به جسم اوّل مانند شيشهيى است كه در دل سنگ است ، امّا هيأت و شكل آن همين هيأت و شكل انسان است و آنچه روز قيامت محشور خواهد شد همين جسم است . . . شيخ احمد با اين تفسير ، هم خواسته است كه منكر معاد جسمانى كه از ضروريات دين است نشود و هم راهى براى حلّ اشكالات حاصل از اعتقاد به آن پيدا كند ، و از قضا همين عقيده موجب تكفير او شد و بسيارى از ملّاهاى قرن 13 ه .
ق . حكم به كفر او دادند . » « 1 »
هانرى كربن راجع به اصول عقايد شيخيّه چنين داورى مىكند :
هامش
( 1 ) . دايرة المعارف فارسى ، ج 2 ، از ص 1524 .