از سبب تكفير شيخ احمد سؤال كرده گفتم در معاد ، مذهب او با مذهب ملّاصدرا يكى است ، حاجى گفت مگر ملّاصدرا را هم تكفير كردهاند ؟ گفتم او كه از قديم الايّام در السنهء علما ، جارى بوده . . . » « 1 » .
سيّد رشتى كه او نيز مبلّغ آرا و افكار شيخ بود ، با چنين سرنوشتى روبرو گرديد و مخالفين عليه او به تحريكاتى دست زدند به طورى كه ناچار شد از كربلا حركت كند ، در مراجعت از سامره وقتى كه به بغداد رسيد نجيب پاشا حاكم عثمانى از او دعوت كرد و به او قهوهيى مسموم داد ؛ سيد دو روز بعد وفات نمود . اين وقايع و كارشكنىهايى كه عليه حاج محمّد كريمخان يكى ديگر از پيشوايان مكتب شيخيه بهوقوع پيوست ، به خوبى نشان مىدهد كه سران اين جماعت از قماش روحانيون معمولى نبوده و همواره سعى كردهاند در مقابل فقها و اصوليّون عالم اسلام ، جريان ديگرى ايجاد كنند .
تعاليم محمد كريمخان
محمد كريمخان به پيروان خود تعليم مىدهد كه در انتخاب راه ، از عقل خود مدد گيرند نه از روش پدران و گذشتگان : « بپرهيز از اين كه بگويى ما پدران خود را يافتيم كه بر اين يا بر آن طريقه مىرفتند ، چهبسا ممكن است كه پدر تو خودش نمىدانسته است ، بترس از اين كه مطمئن شوى ( يعنى با شكّ و ترديد و مطالعه و تحقيق ، سعى كن به حقيقت دستيابى ) نه اينكه به موافقت با بهايم يا با گمراهان حيران ، هر روز به راهى روى . . . كسى كه در او روح الايمان نيست مردهيى است ، اجتناب كن از مجالست و معاشرت با مردگان ، زيرا چه استفاده از اموات مىتوان انتظار داشت . . .
مگو فلان ، مخالف اينهاست و « ديگران » اينطور نمىگويند ، من نيز يكى از اين ديگران هستم و تو نيز براى خودت كسى هستى ، پس چه باك از مخالفت اين و آن . . . » كربن در جاى ديگر اصول عقايد شيخيّه را عبارت از : « توحيد ، معرفت پيغمبر ، معرفت امام ، و معرفت شيعيان » « 2 » مىداند و مىنويسد كه 14 معصوم ( پيغمبر ، فاطمه و 12 امام در مذهب شيخيّه مقام شامخى دارند ) ايادى خدا و عوامل تكويناند .
هامش
( 1 ) . شيخيّه ، مقالهء آقاى جمالزاده ، به نقل از مجلهء يغما ، آذر 40 ، ص 444 و 446 .
( 2 ) . مكتب شيخى ، پيشين ، ص 88 .