كردند ، امّا سرانجام تسليم شدند و قواى دولت آنها را قتلعام كرد و از آن جمله ملّا محمّد على بارفروش معروف به « قدوس » كه از حروف « حىّ » بود به قتل رسيد .
جنگ طبرسى مدّت 9 ماه از شوّال 1264 تا جمادى الآخر سال 1265 طول كشيد ، اما دامنهء اين فتنه تا به بلاد ديگر نيز كشيد ؛ سيّد يحيى دارابى در نيريز خروج كرد ، در جنگى كه بين سپاه حكومت و بابيّه روى داد ، سيّد يحيى با 12 تن از يارانش به قتل رسيدند . در زنجان ملّا محمّد على زنجانى كه در نزد بابيّه ملقّب به « حجت » است ، قيام كرد ، حاكم زنجان براى اطفاى فتنه ، او را به مهمانى دعوت و توقيف نمود ، اما بابيّه به سراى حاكم ريخته ملّا محمّد على را رهانيدند ؛ در زنجان شورش درگرفت و امير كبير لشكر بدان جا گسيل كرد . ملّا محمّد على زنجانى و عدّهيى از اصحاب ، به قتل رسيدند و فتنه فرو خفت ( 1266 ه . ق ) . بعد از قتل باب ، باز بابيّه ، به سبب خشونتى كه دولت در دفع آنها داشت ، همواره درصدد شورش و طغيان بودند ، عاقبت در نياوران سوءقصد در حقّ ناصر الدّين شاه قاجار كردند ( 28 شوال 1268 ) كه كارگر نشد و در نتيجه آن ، عدهء زيادى از بابيّه دستگير شده ، هريك را به صنفى از مردم سپردند ، تا آنها را در ولايات و تهران به فجيعترين وضع هلاك نمايند ، و حتّى يكى از آنها را به مدرسه دار الفنون آوردند تا معلّمين و شاگردان ، او را قطعه قطعه كردند . و چند تن از آنها را شمع آجين كرده در شهر گردانيدند و كشتند ( سلخ ذيقعهده 1268 ) . بعد از آن بزرگان بابيّه و از آن جمله ميرزا يحيى صبح ازل - خليفهء باب - و برادرش ميرزا حسين على نورى ملقّب به بهاء اللّه به عراق تبعيد شدند و بابيّهء ايران در همهء بلاد معروض قتل و اهانت گرديدند . تعداد مقتولين بابيّه ، كه از ظهور باب تا اين زمان در ايران به حساب آمده ، مطابق ادّعاى كتب بابيّه بالغ بر 20 هزار بوده كه ظاهرا اين رقم از مبالغه خالى نباشد . بارى در سنه 1280 ه . ق ميرزا حسين على مدّعى ميرزا يحيى شد و حتى خود را موعود باب و « من يظهره اللّه » خواند . پس از آن ، بابيّه به دو فرقهء بهايى و ازلى تقسيم شدند و بهاء اللّه تعاليم تازهيى آورد كه به بهائيّت معروف شد « 1 » . اين بود مختصرى از نهضت بابيّه ، اكنون اندكى به تفصيل از علل اين جنبش و اصول تعاليم آن سخن مىگوييم .
هامش
( 1 ) . مأخوذ از دايرة المعارف فارسى ، جلد اوّل ، پيشين ، ص 360 .