آل بويه شروع شد و دامنه آن به عصر ما كشيد . براى به راه انداختن دسته كه يكى از طرق عزادارى تودهء مردم ، مخصوصا داشها ، بود عدهاى از اهالى هر محل در تكيه يا مسجد يا ميدان سر محله جمع مىشدند و به حال ايستاده و غالبا در ضمن حركت دستهجمعى به نوحهخوانى و سينهزنى و قمهزنى و زنجيرزنى مىپرداختند . گاه اين تظاهرات وسيلهء اجراى مقاصد سياسى مىشد . « اصفهان يكى از مراكز عمدهء تدارك دسته بود ؛ در روز اربعين دستهاى ترتيب داده مىشد كه از ابتداى خلقت آدم را شامل مىشد و همهء محلات اصفهان در تدارك آن سهيم بودند و مبالغ هنگفتى براى تهيهء لباس و ساختن بناهاى متحرك مانند مسجد سجاد و غيره مصرف مىشد . » « 1 »
گاه بعضى از روحانيان معروف ، از جهل و بىخبرى مردم بهرهبردارى مىكردند و به فروش بهشت مىپرداختند .
خريد بهشت
شيخ احمد احسائى ( مؤسس مذهب شيخيه متوفى به سال ( 1242 ) سخت مقروض شده بود . محمد على ميرزا ( پسر بزرگتر فتحعلى شاه ) به شيخ گفت كه يك باب بهشت را به من به فروش من هزار تومان به تو مىدهم كه به قروض خود داده باشى ، شيخ يك باب بهشت را به او فروخت و به خط خود وثيقه نوشته و آن را به خاتم خويش مختوم ساخته به شاهزاده داد و هزار تومان از او گرفته قروض خود را پرداخت . « 2 »
مبارزهء امير كبير با بدعتهاى مذهبى
امير نخستين كسى است كه با قمهزدن و ديگر سنتهاى غيراسلامى به مبارزه برخاسته است ؛ او به خوبى مىدانست كه در صدر اسلام و بعد از شهادت امام حسين ( ع ) تا چند قرن اسمى از اين نوع عزادارى نبود ؛ بعدها اغراض خاص آل بويه و بعضى از سلاطين صفوى موجب بهوجود آمدن اين راه و رسم گرديد ؛ امير كه از
هامش
( 1 ) . همان كتاب ، ص 980 .
( 2 ) . تلخيص از مجلهء يادگار ، سال اول ، شماره 2 ، ص 19 .