« . . . مذهب اسلام نيز پس از رحلت حضرت محمّد ( ص ) دستخوش تشعّب و اختلاف گرديد . . . مهمّترين شعبى كه در سه قرن اوّل هجرى در ايران اهميّت داشت ، مذاهب اهل سنّت ، مذاهب اهل تشيّع و مذاهب خوارج بوده است . اختلافات مذهبى كه در ميان مسلمين بروز كرد سه مبناى اساسى دارد : نخست مسألهء جانشينى ( خلافت و امامت ) ، دوّم اختلاف در روش فقهى ( فروع احكام ) ، سوّم اختلاف در اصول عقايد . ظهور هريك از اين فرق و بحث و مشاجره در صحّت يا بطلان معتقدات آنها در ميان مسلمانان ايران ، در سه قرن اوّل هجرى و قرون بعد ، در افكار اجتماعى و ادبى اين ملّت نيز مؤثر بود و از هريك ، آثارى در ادبيّات فارسى باقى مانده است . » « 1 »
ما طى فصول قبل ، اصول عقايد و نظريّات مهمترين فرق اسلامى يعنى اهل سنّت و جماعت ، شيعيان ، معتزله ، اسماعيليّه ، فاطميّه و غيره را به اختصار بيان كرديم و متذكّر شديم كه از آغاز قرن سوّم هجرى ( دوران خلافت مأمون ) ، زمينه براى مطالعات فلسفى و تحقيق در ماهيّت آراء و عقايد ملل و نحل ، فراهم گرديد .
تأليف كتاب الفهرست به همت ابن النّديم و تدوين كتاب تحقيق ماللهند اثر گرانبهاى ابو ريحان بيرونى دربارهء اصول عقايد برهمايى و بودايى ، مظاهرى از روح تجسّس و تحقيق است كه در آن ايّام بين دانشمندان و صاحبنظران پيدا شده بود ، ولى اين احوال يعنى آزادى نسبى بحث و انتقاد در پيرامون مذاهب و راه و رسمهاى فكرى و اجتماعى ملل ، چندان نپائيد و با استقرار حكومت تركان مستبد ، و حمايت بزرگان و اميران از اشاعره ، آزادى بحث و مناظره جاى خود را به تعصّب و جدالهاى غير منطقى داد و به تدريج كار به جائى رسيد كه هركس با ديگرى دشمنى و عنادى داشت به سبّ و لعن او اقدام مىكرد و گاه به يارى بعضى از فقها و رهبران حاهل و طمّاع دين ، عناصر مغرض خون دشمنان سياسى و اقتصادى خود را به نام كفر و الحاد بر زمين مىريختند .
كتاب ملل و نحل شهرستانى كه ظاهرا در 521 ه تأليف شده ، متعلّق به دورهيى است كه محدوديّتهاى مذهبى به تمام معنى وجود داشته است .
هامش
( 1 ) . نقل و تلخيص از تاريخ ادبيات ، دكتر ذبيح اللّه صفا ، ج 1 ، ص 41 به بعد .