سير عقايد مذهبى در ايران و ممالك اسلامى
پس از حملهء اعراب ، آئين اسلام به زودى سراسر ايران را فرانگرفت ، بلكه تا مدّتى دراز پيروان مذاهب زردشتى ، مانوى ، مسيحى ، مزدكى ، يهودى و بودايى در نقاط مختلف با دادن جزيه ، به اجراى مراسم مذهبى خود ادامه مىدادند . از دورهء بنى اميّه در اثر فشارهاى اقتصادى و سنگينى بار ماليات ، طبقات زحمتكش مخصوصا كشاورزان و پيشهوران براى نجات از مظالم عمّال حكومت اموى ، دين قديم خود را ترك گفته به آئين اسلام گرويدند و به طورى كه قبلا يادآور شديم بعضى از خلفا و عمّال حكومت بنى اميّه از اين جريان سخت ناراضى بودند ، زيرا مسلمان شدن ايرانيان موجب نقصان عوايد آنان مىشد . پس از روى كار آمدن عبّاسيان عدّهيى از ايرانيان صميمانه به آئين اسلام گرويدند و جمعى ديگر براى نفوذ در دستگاه حكومت ، تظاهر به قبول اسلام كرده مناصب و مشاغلى مهمّ كسب نمودند . از آن جمله خاندان برامكه ، عبد اللّه بن مقفّع ، مازيار و افشين را بايد نام برد كه جملگى به الحاد و زندقه متهم بودند .
غير از اين عناصر ، از دورهء بنى عباس به بعد جمعى از ايرانيان در اثر فعّاليت پيشوايان مذهبى فرقهء معتزله و اسماعيليّه يا بر اثر مطالعات شخصى به مذهب اسلام گرويدند و بعدها فرزندان اين جماعت اغلب به دين پدران خود رفتند و به اين ترتيب روزبهروز بر شمارهء مسلمين افزوده شد به طورى كه در اواخر قرن چهارم اكثريّت ايرانيان پيرو آئين اسلام بودند و فقط اقليّتى در فارس ، خراسان ، ماوراء النّهر و طبرستان ، آزادانه مذهب ديرين خود را پيروى مىكردند . ولى با گذشت زمان روز به روز بر پيروان اسلام افزوده و از هواخواهان مذاهب ديگر كاسته مىشد .