كلام ابن سينا در وصف عارفان ، بيانى زيباست : « عارف هميشه خرم و گشادهرو و خندان است هم خردان را گرامى دارد و هم بزرگان را و با فرومايهء گمنام ، چندان گشادهرو باشد كه با بزرگوار مشهور و عارف ، شجاع است و چگونه چنين نباشد ، كه او از مرگ نپرهيزد و بخشنده است و چگونه چنين نباشد كه به باطل دل نبندد ، و از گناهها درگذرد و چگونه چنين نباشد ، كه نفس او بزرگتر از آن است كه خطاى نوع بشر او را خشمگين كند و حقد و كينه را فراموش كند چگونه چنين نباشد كه فكر او به حق مشغول است . » « 1 » ( الاشارات و التّنبيهات ، ص 119 ) .
تصوّف در نظر نجم رازى
به نظر دكتر محمّد امين رياحى « در قرن هفتم دو شيوه و مكتب تصوف در ايران رواج داشته ، يكى طريقهء وجد و حال و شوريدگى و وارستگى ، كه رهروان اين طريقت بيشتر به احوال و گفتار پيشروان تصوّف ، از حسين بن منصور و بايزيد بسطامى و ابو سعيد ابو الخير نظر داشتند ، از معاصران نجم رازى ، عطار و بعد از او مولوى نمونهء كامل اين گروهند ، كه شيوهء آنان را « تصوّف عاشقانه » بايد ناميد .
در مقابل آنها ، مكتب ديگرى در تصوّف بود ، كه بيشتر راغب آداب و سنن و اوراد و اذكار بودند و از معاصران مؤلّف ، محيى الدّين ابن العربى ( متوفى 638 ) و ابن فارض ( متوّفى 632 ) از معاريف اين دستهاند ، كه روش آنان را تصوّف عابدانه به شمار آوردهاند .
تصوّف نجم ، جمع بين آن دو مكتب و آميختن عشق و عبادت است ؛ او از يك طرف دلبستگى كامل به اجراى احكام شرع و ملازمت اوراد و اذكار نشان مىدهد و از جانب ديگر عشق را غايت معرفت و سلوك مىشمارد و در تمام فصول چهلگانهء مرصاد و رسالات ديگر او اين شيوه نمايان است . خود مؤلف در يكجا عارفان را به دو طريقت مىنهد : اول « زاهدان » كه طريقت آنان « مجاهدت خشك » است ، كه با رياضت ، در تهذيب اخلاق كوشند ، در مقابل شيوهء خود و مشايخ خود را « طريقت عاشقان » نام مىنهد كه بناى كار آنها « بر تصفيه دل » و عشق به حضرت عزت است .
هامش
( 1 ) . همان كتاب ، ص 496 .