ور تو تاجى دهى ز احسانم * به سَرِ تو ، كه تاج نستانم
« حديقه »
تصوّف و الحاد
در بعضى از اقوال خداوندان تصوّف ، رايحهء كفر و الحاد به مشام مىرسد : از جمله ابو يزيد بسطامى ( وفات به سال 260 ه . ) مىگويد : « به خدا سوگند كه لواى من از لواى محمّد ( ص ) بزرگتر است ، لواى من از نورى است كه همهء جن و انس و پيامبران در زير آن باشند » . « اگر يك بار مرا ببينى ، ترا بهتر از آن است كه هزار بار پروردگارت را ببينى » « پروردگارا ، اطاعت تو مرا بزرگتر است از اطاعت من تو را » « جنيد كوشيد تا كلمات نامقبول بايزيد را تفسير كند و به فهم مردم نزديك سازد . » « 1 »
تصوّف ابن سينا
« . . . تصوّف ابن سينا از مذاهب صوفيّه و سنّتگرايان متمايز است ، تصوّف او مردم را به زهد و اعتزال از نعيم جهان دعوت نمىكند ، بلكه تصوّف او مذهبى است عقلى ، كه به انتصار ذهن و اشراق عقل و تزكيّهء نفس منتهى مىشود تا نفس ، مستعّد دريافت فيض عقل فعّال گردد و اين بدان جهت است كه ابن سينا عقايد فارابى را در تصوّف پذيرفته است ، تصوّف فارابى تصوّفى است كه بر اساس عقل استوار است و صرفا براى تطهير نفس و رياضت و مجاهده نيست ، بلكه تصوّف او تصوّفى است نظرى و متكّى به بحث و تأمّل » « 2 » . فارابى و ابن سينا مرد كار و سعى و عمل بودند .
عارف و عابد
« عبادت در نزد غير عارف نوعى معامله است ، گويى در اين دنيا عملى مىكند تا مزد آن را در آخرت بگيرد ، اما در نزد عارف عبادت رياضتى است ، كه او را از عالم غرور به جانب حق باز مىگرداند ، عارف خدا را براى خدا خواهد . . . عبادت وى نه به خاطر اميدى است و نه از بيمى . . . » « 3 » .
هامش
( 1 ) . تاريخ فلسفه در جهان اسلامى ، ترجمهء آيتى ، پيشين ، ص 261 .
( 2 ) . همان كتاب ، ص 493 .
( 3 ) . همان كتاب ، ص 495 .