سلوك مىپرداختند . از قرن يازده ميلادى به بعد ، جماعت صوفيه مانند بسيارى ديگر از فرق اسلامى مورد تعقيب قرار گرفتند ، با اينحال نهضت صوفيّه به علت سازگارى محيط در مدت كوتاهى وسعت گرفت و در ايران ، سوريه ، مصر و آسياى ميانه عدهء زيادى طرفدار پيدا كرد . تصوف يك چند از نارضايتى تودههاى مردم و صنعتگران شهرى حكايت مىكرد ، و در بين اين طبقات طرفدارانى پيدا كرده بود ؛ چه اين طبقه از اسلام انتظار داشتند كه به دوران بدبختى و محروميت ايشان پايان دهد ؛ ولى چون انتظارات آنان به حقيقت نپيوست ، تمايلات عرفانى در آنان قوت گرفت . اختلاف اين جماعت با قرمطيان در اين است كه قرمطيان اهل مبارزهء مثبت بودند و حال آنكه جماعت متصوفه با مخالفين خود مبارزهء منفى مىكردند . » « 1 »
بعضى از اهل تصوف با از خودگذشتگى و شهامت بسيار به مردم خشك و متعصّب زمان حمله مىكردند و جنگ 72 ملت و مبارزات دينى را ميوهء جهل و بىخبرى مىدانستند : چنانچه حافظ گويد :
جنگ هفتاد و دو ملّت ، همه را عذر بنه * چون نديدند حقيقت ، ره افسانه زدند
هامش
( 1 ) . تاريخ تاجيكستان ، ترجمهء شادروان على اصغر چارلاقى ( قبل از انتشار ) .