رهبران فكرى آن نهضت ، به ظاهر خود را از شيوخ درويشان نموده عملا طرز فكر مزدك را تبليغ مىكردند .
حمد اللّه مستوفى قزوينى در تأليف جغرافيائى خويش از مجامعى سخن مىگويد كه پيرو مزدك و به ظاهر مدّعى مسلمانى بودند و در ناحيهء رودبار عراق عجم مىزيستند . » « 1 »
معنى لغوى صوفى
لفظ صوفى از صوف كه به معنى پشم است مشتقّ شده است و معمولا فارسىزبانان ، به عرفا پشمينهپوش مىگويند ، زيرا اين جماعت به زندگى سادهيى قناعت مىكردند و از هر نوع تجمل و تظاهر و تفاخر دورى مىجستند ، عدهيى نيز چون « جامى » كلمه صوفى را مشتق از وجوه ديگرى مىدانند .
راجع به منشاء ظهور فكر تصوف و عرفان چنان كه اشاره شد بين محققين وحدت نظر نيست ؛ عدهيى تصوف را ناشى از اسلام و افكار باطنى پيشواى آن مىدانند و عدهيى برعكس مىگويند زندگى خصوصى محمّد بن عبد اللّه ( ص ) و مبارزات پيگير و دلاورانه او و ياران نزديكش در راه توسعه و گسترش اسلام و گردآورى غنائم به خوبى نشان مىدهد كه تا چه حدّ جنبش اسلامى با تصوّف فاصله دارد ؛ بعضى مىگويند تصوف عكس العمل دفاع آريائى در مقابل مذهبى است كه نژاد سامى بر نژاد آريائى تحميل كرده است . « 2 »
طرفداران اين فكر نيز چند دستهاند برخى معتقدند كه عقايد صوفيّه از جهاتى شباهت به بعضى از عقايد و مذاهب هندى دارد و به همين دليل مىگويند منشاء آراى اهل تصوف را بايد در هندوستان جستجو كرد ، ولى چون تاريخ مناسبات فكرى و فرهنگى ايران و هند از دوره ساسانيان به بعد كاملا روشن نيست ، اظهارنظر در اينباره آسان نيست . بعضى ديگر تصوف ايرانى را ناشى از نفوذ افكار عارفانهء مكتب افلاتونيان جديد مىدانند ، ظاهرا از دورهى پيش از اسلام بين ايران و يونان كم و بيش مناسبات علمى و فرهنگى بود و اين دو كشور باستانى از ذخاير فرهنگى
هامش
( 1 ) . نهضت سربداران در خراسان ، تأليف پطروشفسكى ، ترجمهء كريم كشاورز ، ص 19 .
( 2 ) . مأخوذ از تاريخ ادبيات ايران ، نوشتهء ادوارد براون ( به اختصار ) .