رياضى كه عقلى صرف است . » « 1 »
طريقت
نزد صوفيه ، طريقت به سيرت و روش مخصوص اهل سلوك ، از قطع منازل و ترقّى در مقامات اطلاق مىشود ، كه تحت ارشاد و هدايت شيخ و با آداب و رسوم تربيتى خاصّ همراه باشد .
مريد كه رهرو اين راه به شمار است براى ورود به حلقهء اهل سلوك مراحل مختلف از بيعت ، شدّ « 2 » و تلقين را مىگذراند و بعد از ملازمت عزلت و طى چلّه و صحبت ، عملا در شمار اهل طريقت درمىآيد . نزد صوفيه ، در امر سلوك مقصد البته حقيقت است .
اما غالبا طريقت را راه وصول به مقصد ، و شريعت را نشان آن مىشمردند . در بيان اهميت و تفاوت هريك از اين سه امر اقوال صوفيّه بسيار است . بعضى شريعت را پوست ، حقيقت را مغز و طريقت را چيزى بين اين دو مىشمارند و بعضى گفتهاند شريعت گفتهء پيغمبر است ، طريقت عمل او و حقيقت ديد او ؛ و آنكه جامع اين هر سه باشد قطب عالم و انسان كامل است . مولوى در بيان تفاوت اين سه امر از باب تشبيه مىگويد كه « شريعت همچون علم كيميا آموختن است از استاد و يا كتاب ، و طريقت استعمال كردن داروها و مس را در كيميا ماليدن است ، و حقيقت زر شدن مس . »
در هرحال صوفيه براى طريقت اهميت بسيار قائلند ؛ و غالبا در وصول به مقصد ، آن را مهمتر از شريعت مىشمارند ، به همين جهت خود را اهل طريقت مىخوانند .
و البته طى طريقت را جز به دلالت و هدايت شيخ ممكن نمىدانند . اما راه بين انسان و حق ، كه آن را « طريق » نيز مىخوانند ، غالبا در نزد صوفيّه متعدد است ، و آن را به عدد نفوس خلايق مىدانند . با اينهمه در باب كيفيّت اين راه اقوال مختلف دارند :
بعضى كه آنها را « حكما » خواندهاند ، گفتهاند كه اين راه طولى است ، و در حقيقت نسبت هر فردى از افراد موجودات با خدا شبيه است به نسبت هر مرتبه از مراتب
هامش
( 1 ) . دايرة المعارف فارسى ، جلد دوم ، ص 1471 .
( 2 ) . كمر بستن ( در بين جوانمردان و بعضى از فرق صوفيه ) .