پيروان سير و سلوك دستجاتى تشكيل دادند و در اجتماعاتى كه در مساجد عمومى يا محافل خصوصى منعقد مىساختند سعى داشتند با مواعظ عرفانى ، روح تصوّف و سلوك را در پيروان خود تقويت و تشديد كنند ؛ اين دسته ، خرقهء پشمى را كه « صوف » مىناميدند از كشيشان مسيحى اقتباس كردند . » « 1 »
ژوكوفسكى در مقدمهء كتاب كشف المحجوب جلالى ضمن بحث در پيرامون « تجليات تصوف ايرانى » مىنويسد : « درخشندهترين تجليّات روح آريائى در وجود يك شخصيت اعجوبهء ايرانى به ظهور پيوست ؛ اين شخص نابغه حسين بن منصور حلّاج بود كه با تصانيف و تآليف بىشمار خود غوغاى عظيمى در عالم اسلامى به پا كرد ، بطورى كه خلافت عرب از كثرت پيروان وى به وحشت افتاد و حكم اعدام يكى از نوابغ روزگار را صادر نمود . ولى اعدام اين شخصيت جليل القدر هرگز نتوانست مانع تجليّات تصوّف ايرانى شود بطورى كه افكار حلّاج پس از مرگ وى توسعهء بيشترى يافت و اگر او ، كوس ( انا الحقّ ) مىنواخت بعد از او بايزيد بسطامى يكى ديگر از صوفيهء نامدار ايرانى سرود « سبحانى ما اعظم شأنى » را ترنّم نمود ؛ و شبلى يكى ديگر از مشاهير عرفاى ايرانى گفت : « انا و الحلّاج شىء واحد . . . » .
پيشواى تصوّف ايرانى ، مولانا جلال الدين بلخى رومى ، براى نجات تصوّف ايران از تعصّب اوباش و عوام كالانعام ، افكار فلسفى درخشان ايرانى را با آيات قرآنى و احاديث نبوى مستند ساخت و بدينطريق بزرگترين دائرة المعارف عشق و عرفان ايرانى يعنى مثنوى آسمانى خود را ارمغان عالم انسانى كرد ، اين طرز تأليف يكى ديگر از ابتكارات روح ايرانى و از تجليّات جاويدان انديشه و افكار ايرانيان بود . » « 2 » ولى ناگفته نماند كه قبل از مولوى ، سنائى راه تصوف و عرفان را هموار كرده بود .
سير تصوّف در طى قرون
تصوّف در قرون اوليهء اسلامى ، وقتى كه تعصّب خشك و زهد ريائى عالم اسلام را فراگرفته بود ، تنها مكتبى بود كه مطالب عقلى و فلسفى را پيش مىكشيد ، در
هامش
( 1 ) . بروكلمان ، تاريخ ملل و دول اسلامى ، ترجمه دكتر جزايرى ، ص 203 .
( 2 ) . ژوكوفسكى ، كشف المحجوب جلالى ، « مقدمه » .