مهر و عشق و اميد سرشار مىكند . چون فكر تثليث عرفانى كه عبارتست از عشق و عاشق و معشوق پديد آمد ، با فيلسوفان اختلاف طريق پيدا شد ، چه فيلسوف جهان را از راه تفكر كشف مىكند و عارف آن را از طريق مشاهده مىبيند .
صوفيان با زاهدان ، تفاوت پيدا كردند و گفتند كه زهد ترك دنياست به اميد بهشت و از بيم عقاب ، اما تصوف روى آوردن به صفاى نفس است براى اتصال به خداوند ، حب مطلق است بىانتظار پاداش و بيم از كيفر . گفتند نهايت راه زاهدان ، سلامت است و نهايت راه صوفيان ، وصول . - زاهد از دنيا مىگريزد زيرا كه دنيا او را از بهشت دور مىسازد و صوفى از دنيا اعراض مىكند چه آنكه دنيا او را از ياد خدا بازمىدارد . . . » « 1 » .
فتوّت
« از جمله علوم صوفيان علم « فتوّت » است و آن عبارتست از معرفت و كيفيت ظهور نور فطرت انسانى و استيلاى آن بر ظلمت نفسانى . . . فتوت به حقيقت اتّصافست به صفات حميده و تخلق باخلاق پسنديده و منفعت آن آنست كه جوانمرد پيوسته شادمان و خوشدل باشد و مشفق و ناصح خلق خدا در مصالح اين دنيا . . . مبانى و اصول تصوف هشت است : وفا ، صدق ، امن ، سخا ، تواضع ، نصيحت ، هدايت ، توبه ؛ و حاصل و نتيجهء آن اتّصاف به فضايل اخلاق و اجتناب از رذايل اوصاف است ، و تمامت فضايل در چهار چيز منحصرند عفت و شجاعت و حكمت و عدالت ؛ شرط استعداد فتوت داشتن هفت صفت است : مردى ، بلوغ ، عقل ، دين ، صحّت بنيه ، مروت ، حيا . فتيان را مراتب و درجات و همچنين اصطلاحات خاص است . » ( مأخوذ از نفايس الفنون » « 2 » .
اسلام و تصوف
بطور كلى اسلام در عمل نشان داد كه با رهبانيّت و رياضت هندى سازگارى ندارد . ( لا رهبانيّة فى الاسلام ) رياضت و گوشهگيرى در اسلام نيست . با اينحال در
هامش
( 1 ) . مأخوذ از چنگ مثنوى ، دكتر اسد اللّه مبشرّى ، ص 27 و 28 .
( 2 ) . تاريخ ادبيات ، دكتر صفا ، ج 3 ، ص 177 .