علل رشد تصوف و انديشههاى عرفانى در ايران قبل از اسلام
به حكايت تاريخ ، قبل از ظهور اسلام ، مخصوصا در اواخر حكومت ساسانيان ، در ايران و ساير كشورهاى شرق نزديك به علت محروميتهاى گوناگون و استثمار شديد طبقات زحمتكش و زورگويى سلاطين و مظالم فئودالها و طبقات ممتاز ، زمينه براى رشد تصوف و اعراض از زندگى آميخته با تجمل فراهم گرديده بود . پس از ظهور اسلام ، انديشههاى صوفيانه از قرن دوم هجرى قمرى به بعد ، كم و بيش در ايران و ساير كشورهاى خاورميانه رو به رشد نهاد .
منابع خارجى تصوف
غير از زمينهء داخلى كه بطور اجمال به آن اشاره كرديم تصوف ايران از منابع خارجى نيز تأثير پذيرفته است .
اما منابع خارجى تصوف اسلامى كه تدريجا و در طى قرون به سبب ورود اتباع مذاهب و اديان و فرقههاى مختلف اهل كتاب و غير اهل كتاب ، و نفوذ بقايائى از عقايد آنها - در محافل صوفيّه وارد و مقبول شده است ، عبارتند از : ديانت مسيحى و اعمال رهبانان ، افكار هندى و بودايى ، انديشههاى ايرانى ( گنوسيان و مانويان ) و فلسفه نوافلاطونى .
مانى مىكوشيد دين او سراسر عالم را فراگيرد . وى براى اجراى اين نقشه ، عقايد خود را با عقايد ملل و نحل مختلف وفق مىداد و از اصطلاحات و تعبيرات آنها براى جلب قلوب عموم ملل استفاده مىكرد . به نظر حسن تقىزاده شرح عقايد