گزيدهء انديشههاى مانى
چون پارهيى از تعاليم منفى مانى در اعمال و انديشههاى صوفيان راه يافته به ذكر گزيدهيى از نظريات او مىپردازيم :
« اى منادى بزرگ ، تو روان مرا از خواب بيدار كردى ! » ( از نوشتههايى كه در تورفان بدست آمده ) « احكام خرد و روشهاى نيكوكارى ، همه يكى پشت سر ديگرى ، با نظم و ترتيب از طريق پيكهاى ايزدى براى ما فرستاده شده . آورندهء اين پيام براى مردم ، روزى از هندوستان بود و بودا نام داشت و روز ديگر زرتشت بود كه از سرزمين ايران برخاسته بود ، زمانى هم عيسى بود كه روشنائى خدا را به باختر زمين ارمغان آورد ، واپسين پيامآور آخر الزمان من هستم ، يعنى مانى كه از مرز و بوم بابل مىآيم » ( شاپورگان ) .
مانى خود را پيامبر آخر الزمان مىشمرد ، پيروان او مىبايست در راه گسترش و تبليغ نظريات او كوشا باشند ؛ عقايد مانى را بايد در كتابهايش جستجو كرد . اينك فهرست آثار او : 1 ) شاپورگان ( به زبان پهلوى ) 2 ) انجيل زنده يا جاويدان 3 ) گنجينهء زندگى 4 ) پراگمانيا ( حاوى ، يا جامع كتاب اعمال ) 5 ) كتاب رازها 6 ) كتاب ديوها « 1 » .
بيشتر اين كتابها و رسالهها به زبان سريانى و يا زبان آرامى است ، علاوه بر كتب سابق الذكر ، كشفهاى مهم و آثارى از اواخر قرن نوزدهم كه در منطقهء تورفان و تركستان چين و ديگر مناطق آسيا بدست آمده است مدارك اصيل و گرانقدرى در اختيار پژوهندگان و اهل تحقيق قرار داده است .
مبناى عقايد مانويان
مبناى عقايد مانويان نوعى عرفان يا گنوسيزم (
Gnocisme
) بود كه با مذهب الهيّون كم و بيش تعارض دارد . در يك متن گنوسى چنين آمده است : پايهء عقيدهء ما شناسايى خود ماست ، يعنى دانستن آنچه هستيم و آنچه شدهايم ، از كجا آمدهايم ، و به كجا افتادهايم . و به كجا مىرويم ، و از ما چه گناهى سر زده است كه بايد جبران شود ، چگونه زاده مىشويم و مىميريم و چگونه از نو ديده به هستى مىگشاييم . در
هامش
( 1 ) . ناصح ناطق ، بحثى دربارهء زندگانى مانى و پيام او ، ص 54 .