اين نامه بر « نفثة المصدور ثانى » مقدّم باشد . . . » « 1 » .
اين شرح ، طولانى است و صاين الدّين على شيوهء رفتار دولت وقت را با يك مظنون و متّهم سياسى با دقّت بيان مىكند كه از لحاظ تاريخى جالب است . اين كه كسى مانند « قاسم انوار » ، « مولانا معروف خطاط » و « صاين الدّين على تركه » در خانهء اسرارآميز تيمچهء شهر هرات با احمد لر تماس مىگرفتند و او را به كشتن شاهرخ يعنى در واقع انتقام گرفتن حروفيّه تشويق مىكردند ، خود نشانهء ريشهء عميق جنبش حروفيّه در ميان روشنفكران معروف عهد ، و تلاش آنها براى واكنش در مقابل كشتار خشن هيئت حاكم وقت است .
اصول انديشههاى فرقهء حروفيّه
جنبش حروفيّه ، خواه از جهت محتواى فكرى و خواه از جهت محتواى تاريخى خود ، « بسيار جالب است . از جهت محتواى فكرى ، اين آموزش صوفيانهء رمزآميز ريشهء عميق در كهنترين اشكال تفكّر ( لدنّى و سرّى ) اقوام ايرانى ، عبرى و عربى دربارهء خواصّ غريبهء اعداد و حروف دارد . از جهت تاريخى ، اين جنبش جزو سلسله جنبشهاى صوفيانهيى است كه با هيئت حاكم و مذهب مسلّط وقت ، مردانه درمىافتد و نمودار مبارزهء طبقاتى در جامعهء فئودالى است . از آنجا كه طرف تيز اين جنبش مانند جنبش سربداريّه ، عليه غاصبان مغولى است رنگ ميهنپرستانهء آن نيز آشكار است . اگر از جهات محتواى فكرى خود ، جنبش حروفيّه غير معقول و خرافى است ، از جهات مضمون تاريخى خود ، يعنى از جهت جنبهء ملّى و طبقاتى خود مترقّى است . . . » « 2 » .
به نظر هلموت ريتر « فضل اللّه نوعى واقعبينى بسيار اغراقآميز تعليم مىدهد :
به عقيدهء وى واژهها يعنى نام چيزها خود آن چيزها هستند ، نام و ناميده يكى است ، « اسماء عين مسمّى » ( جاوداننامه نسخهء جودى 20 ) اثبات اين نظر در رسالهء ( 2 ) مندرج است و ما در اينجا مختصرا به چند اصل آن اشاره مىكنيم : وقتى دو چيز عين يكديگرند كه رفع يكى سبب رفع ديگرى گردد . اگر از اشياء نام آنها را برداريم ، خود
هامش
( 1 ) . همان كتاب ، ص 43 .
( 2 ) . احسان طبرى : ويژگيها و دگرگونيهاى جامعهء ايران . . . ، از ص 336 .