متن ديگرى آمده است : « شناختن آدميزاد ، سرآغاز كمال است و شناختن خدا پايان آن . . . » « 1 » ريشهء انديشهء گنوسى يا عرفانى ، دست يافتن به حقايق از طريق حال و جذبه و كشف و شهود است ؛ تنها از اين راه مىتوان جوهر اصلى اشياء و امور را با چشم دل ديد - انديشههاى گنوسى ، عرفانى قرنها قبل از مانى در دماغ بشر راه يافته بود « بازيليد » مىگويد : از ارادهء خدا ، آنچه در دست داريم اينست كه همهچيز را دوست بداريم زيرا همهچيز از اوست و به او باز مىگردد . وظيفهء انسان اين است كه طمع در چيزى نبندد و هيچچيز را دشمن ندارد و با كسى خصومت نورزد . پيروان اين افكار چنان كه « اپيفان » مىگويد از نظر نوع دوستى اشتراك كامل دارند و مىگويند همه ، به همه بايد عشق بورزند تا بذر كلامى و عقلى محفوظ بماند . در اخلاق « ايزيدور » آمده است « هنگامى كه حواريان پرسيدند آيا بايد زن خواست يا از زناشوئى پرهيز كرد ؟ خدايگان در پاسخ گفت : همه اين سخن را درنمىيابند زيرا كسانى هستند كه مرد نيستند . » « 2 » سن اگوستين كه حدود ده سال مجذوب افكار و انديشههاى مانى بود و اصل دوگانگى مانى ، يعنى جهان روشناييها و نيكيها ، و جهان تاريكيها و پليديها را قبول داشت و نبرد و پيكار ميان اين دو جريان نيكى و بدى را جاودانه و سرمدى مىشمرد ، پس از آنكه به مسيحيت گرويد يكباره با انديشهها و معتقدات ديرين خود قطع رابطه نكرد « سن اگوستين مدعى بود كه براى آشتى دادن فرقههاى گوناگون مذهبى مىجنگد ، او مىخواهد به حكيمان بگويد كه اگر از چند روش نادرست دست بكشند ، آنان نيز به حقيقت كلّ خواهند رسيد ولى اگوستين فلسفهء اپيكور را به هيچ روى پذيرفتنى نمىدانست ؛ در هنگامى كه با ملحدان طرف صحبت است مىگويد كه هر اشتباهى حاوى جزئى از حقيقت است ، البته حقيقت پوشيده يا حقيقت كاسته شده و كممايه ، ولى همهء اين حقايق ناقص و يا پنهان مىتوانند در كيش كاتوليكى با هم آشتى كنند و به همزيستى دست يابند .
اگوستين منكر قدرت دولت نيست ، او مىخواهد ثابت كند كه آسايش مردم ، در زير سايهء دولتها و در گرو صفات عاليهء شهروندان است او با احترام به نيروى اجتماعى ، تقوا را تشويق و فسق و ناپارسايى را محكوم مىسازد . » « 3 » كيش مانى با تمام مشكلاتى
هامش
( 1 ) . همان كتاب ، ص 68 .
( 2 ) . همان كتاب ، ص 87 .
( 3 ) . همان كتاب ، ص 94 ( به اختصار ) .