شد ؛ وى « دستور داد آنان را به پوشيدن پلاس مخصوص و بستن زنّار مجبور سازند و از اجراى مراسم عيد شعانين و امثال آن باز دارند ، اموال كليسا را به سود دولت مصادره كرده به قدرى بر مسيحيان سخت گرفت كه تا آن موقع چنين كارى سابقه نداشت . وى در مورد مسلمانان نيز سختگيريهائى معمول داشت ، مثلا چون - معاويه دشمن شيعيان - پنيرك « 1 » دوست داشت ، الحاكم خوردن آن را ممنوع كرد ، و چون ترهتيزك « 2 » منسوب به عايشه بود ، خوردن آن را نيز منع نمود . ساير عمليّات او نسبت به مسلمانان و مسيحيان ، از حماقت و جنون الحاكم حكايت مىكرد . به طور كلى جنگهاى تعصّبآميز ، كينهء شديدى بين مسيحيان و مسلمانان پديد آورد ، مثلا اگر يك محلّهء مسلماننشين دستخوش حريق مىشد ، يهود و نصارى را متّهم كرده به امر دولت ، معبدهاى آنان و خودشان را آتش مىزدند . اين نوع تعصّبات و كينهخويىها از مقتضيات آن دوره تاريك بود ، زيرا رفتار حكمرانان مسيحى نسبت به مسلمانان زيردست خود بهتر از اينها نبود ، بلكه خيلى هم سختتر بوده است و چه بسا اسيران مسلمان را تهديد به قتل مىكردند تا ناچار مسيحى شوند . »
جنگهاى مذهبى
با آن كه پيشوايان بزرگ مذهبى يكديگر را نفى نكردهاند ، در طول تاريخ بشرى اديان و مذاهبى بهوجود آمدهاند كه همه با يكديگر در اصول و فروع اختلافات فراوان دارند . . . « اين مغايرت و تباين ما بين عقايد و افكار دينى موجب كشمكشهاى بسيار گرديده و ميوههاى تلخ به بار آورد . . . گاهى امرا و سلاطين حريص در زير لواى مذهب به ممالك مجاور خود حمله كرده و شهوت جهانگيرى و كشورستانى خود را بدين وسيله تشفّى دادهاند و گاهى صاحبان منافع و سياست . . . ، دين را مانند حربهيى برنده بر ضد دشمنان و رقيبان خود به كار بردهاند . . .
و زمانى كشيشان و پيشوايان مذاهب براى آن كه مخالفان خود را از پاى درآورند ، تشكيلات قساوتآميز و دستگاههاى هولناك ، به منظور تضييق و فشار و تفتيش عقايد بهوجود آوردهاند ؛ چه بسا افراد كه به جرم زندقه يا الحاد و به تهمت كفر و
هامش
( 1 ) . مادّهاى سفيدرنگ كه در انتهاى خوشهء خرماست .
( 2 ) . نوعى سبزى كه به آن شاهى نيز مىگويند .