نهضت نزارى را ، همان پيرايههايى كه از خصوصيّات اصيل كيش اسماعيلى بود يعنى ميل و شوق وافر به پژوهش شخصى ، حسّ حقّطلبى و اعتقاد به اصل ترتّب در جامعه مىآراست . » « 1 »
اختلاف اساسى غزّالى با اسماعيليان
« چون غزّالى به ناتوانى عقل در رسيدن به حقايق اعتقاد داشت برعكس اسماعيليان مايل بود كه تا سرحدّ امكان ، ارزش و اعتبار تجارب مثبت و غنى حيات پيرامون خود را از ياد ببرد . بدين روى ، هنگامى كه صفاى ذهن و آرامش خاطر اوّليهء خود را از دست داد و به شكّ افتاد ، كاوشها و كوششهاى روحى و عقلى وى مانند اسماعيليان براى وصول به حقيقت متفرّد متشخّص و متعيّنى نبود كه چون بدان رسيد منحصرا در آغوشش كشد ، وى در جستجوى آن بود كه آن حقايق و زيبايى را كه ظاهرا از دست داده بود ، دوباره بر بنيان و شالودهيى محكم و بىخلل استوار سازد ، غزّالى هم مانند حسن صبّاح دربارهء موضوعات مذهبى ، شكّ كلّى عقلانى پيدا كرد ؛ اما به جاى آنكه چون ، حسن صبّاح ، با سلاح احتجاج لزوم معلّم ، اين پردهء شك را پاره كند ، و از آن بيرون جهد ، آن را دام اهريمن پنداشت . و به قوت ايمان ، به كنارش زد . و با يقينى صادق ، صراحتا اعلام داشت كه خداوند بندگان و پرستندگان خويش را گمراه نمىسازد - فرضى كه بهطور ضمنى در احتجاج حسن صبّاح هم نهفته است - ، وى ترجيح مىداد كه ايمان خويش را بر شالودهء تجارب عمومى و صادقانهيى استوار سازد . « ميزان » غيرقابل تشكيكى كه وى در مقابل « ميزان » حسن صبّاح ارائه مىداد ، از منطق درونى انسان به دست نيامده بود ، بلكه از نقّادى اصول موضوعه ، حاصل گشته بود . به نظر غزّالى ، نارسائىها و ناپسندهاى عقل ، تنها در هنگامى كه آن را وسيلهء كشف مسائل اصولى و اوليّات كه ميدان خاصّ الهام و شهود است ، قرار مىدهيم ، جلوهگر مىشود : نقش عقل ، در مسائل كلّى ، به ملاحظهء آنكه مىبايست در ميان امور مشكوك ، صحيح را از سقيم باز شناسد ، نقشى خطير است ، و فقط بر اثر بررسى و معاينه و پژوهش دقيق در
هامش
( 1 ) . فرقهء اسماعيليّه ، پيشين ، نقل و تلخيص از ص 98 تا 137 .