22 سال كمتر نبود و در تمام سنوات ما بين 633 كه سال تأليف كتاب اخلاق ناصرى است تا 654 كه سال فتح قلاع اسماعيليه و استخلاص خواجه به دست هلاكوست ، خواجه در خدمت و به تعبير بعضى در حبس اسماعيليان بسر مىبرد و در اين مدت به تأليف و تصنيف كتب مهمّ همچون اخلاق ناصرى و رسالهء معينيّه و شرح اشارات و تحرير مجسطى و امثال آنها اشتغال داشت .
و چون به خدمت هلاكو پيوست ، از طرف وى مأمور بستن رصد و نوشتن زيج گشت و خواجه در سال 657 بناى رصدخانهء مراغه را آغاز كرد و به دستيارى چند تن از مهندسان و منجمّان بزرگ آن عصر از قبيل مؤيّد الدّين عرضى و فخر الدّين اخلاطى و فخر الدّين مراغى و نجم الدّين دبيران قزوينى دست به كار زد و در نتيجه كتاب زيج ايلخانى را نوشت كه از كتب مهمّ اين فنّ به شمار مىرود . . . معروف است كه خواجه نصير الدّين كتابخانه بزرگى مشتمل بر چهارصد هزار جلد كتاب بنياد كرد و به وسيلهء قدرتى كه داشت ، از همهء ممالك كتابها به كتابخانه خويش آورد و نيز مشهور است كه ركن الدّين خورشاه اسمعيلى در اثر تشويق و مصلحتبينى خواجه نصير الدّين ، تسليم هلاكو خان شد و هلاكو به پاس اين خدمت و به حكم لياقتى كه در خواجه ديد ، وى را به پايگاه ارجمند بركشيد و به جايگاه بلند رسانيد و بعضى نوشتهاند كه هلاكو خان بتشويق و صلاحديد خواجه ، بر فتح بغداد و قتل خليفهء عباسى مصمّم شد و انقراض حكومت اسماعيلى و دولت عباسى را در جزو تدبيرها و آثار برجستهء خواجه مىشمارند . . . » « 1 » .
كتابخانهء الموت
استاد فقيد محمد قزوينى در مقدّمهء تاريخ جهانگشاى جوينى نوشته است :
« بعد از فتح الموت و استيصال اسمعيليّه در سنهء 645 ، عطا ملك به ملاحظهء آنكه مبادا كتابخانهء الموت كه صيت آن در اقطار شايع بود ، عرصهء تلف و غارت گردد و آن آثار نفيسه به كلّى از ميان برود به محضر هلاكو عرضه داشت كه نفائس كتب الموت را تضييع نتوان كرد ، هلاكو آن سخن را پسنديده فرمان داد تا علاء الدين
هامش
( 1 ) . نقل و تلخيص از مقدمهء جلال همايى بر منتخب اخلاق ناصرى ، ص چ به بعد .