بطورى كه دوخويه اظهار نظر كرده است دولت آنها اشتراكى بوده « . . . و رهبر در آسايش ملت خويش مىكوشيد ، باج و خراج را تخفيف مىداد ، ثروت را در شهرها نگه مىداشت و نمىگذاشت به خارج بگريزد ، صنعتگران و زارعين را تشويق مىكرد ، به اين طريق كه آنچه از حيث پول و افزار كار لازم داشتند ، بطور مساعده به آنها مىداد تا پس از پيشرفت كار و جمعآورى محصول برگردانند . »
به عقيدهء غفوراف نويسنده تاريخ تاجيكستان ، « نهضت قرمطيان يك جنبش وسيع ضد فئوداليته بود كه در عينحال جنبهء مخالفت با اعراب متجاوز را حفظ كرده بود ، به همين علت عمال خليفه با فئودالهاى داخلى در مبارزه با قرمطيان همداستان بودند ، اين جنبش كه در آغاز امر مظهر نارضايتى قشرهاى زحمتكش بود بعدها خواص دموكراتيك خود را از دست مىدهد و از منافع طبقات حاكم حمايت مىكند . » « 1 »
دكتر على مظاهرى نهضت قرامطه را نخستين جنبش انقلابى و اوّلين جمهورى مذهبى اسلامى مىداند كه مدت 150 سال به حيات سياسى خود ادامه داده است .
در سرزمين لحسا « مردم از دادن هرگونه ماليات مذهبى معافند ، حمدان در سال 890 ميلادى دو نوع اعانه يا ماليات كاملا ملّى وضع كرد ، كه از بركت آن هرگاه كسى گرفتار فقر و تنگدستى مىشد يا در اثر تصادفى ناگوار مقروض مىگرديد ، بانك ملّى به او قرض مىداد تا وضعش بهصورت عادى بازگردد ، پس از آن كه قرض گيرنده وضع مناسبى پيدا مىكرد دولت بدون مطالبهء هيچگونه فرعى ، اصل پول را از او پس مىگرفت .
در سرزمين قرامطه فقط كسانى پذيرفته مىشدند كه در حرفه و هنر سودمندى تخصص داشته باشند ، فقط در اينصورت بانك ملّى پول كافى براى خريد موادّ و ابزار و آلات مقدماتى ، جهت شروع به كار ، بدون ربح به متقاضى قرض مىداد .
اگر صاحب خانه يا آسيايى پول كافى براى تعمير و بهبود منزل يا آسياب خود نداشت ، دولت تعداد كافى از غلامان عمومى را در اختيار او مىگذاشت تا به يارى آنها وضع خود را بهبود بخشد ، اين غلامان را كه از زنگبار خريده شده بودند در
هامش
( 1 ) . غفوراف ، تاريخ تاجيكستان ، ترجمهء على اصغر چارلاقى ، ( قبل از انتشار ) .