« بىترديد عبيد زاكانى در رساله « تعريفات ملّا دو پيازه » و رسالهء تعرفيات مشهور به « ده فصل » و ديگر آثار بديع و مقرون به طعن و طنز ، « نيرومندترين كسى است كه در نوع انتقادى ادبيات فارسى به دو بازمىخوريم . وى در اين انتقادها هم بيان شيرين و نمكين دارد و هم طعنههاى زهرآلود خود را كه به شكرّ سخريه و شوخى و هزلاندوه ، متوجه همهء طبقات اجتماعى زمان خويش كرده و هيچيك از آنها را معاف و مستثنى نشمرده است . » « 1 »
رساله تعريفات مشهور به ده فصل
فصل اول : در دنيا و مافيها : الدينا : آنچه كه هيچ آفريده در وى نياسايد . - العاقل : آنكه به دنيا و اهل او نپردازد . - الكامل : آنكه از غم و شادى منفعل نشود . - الادمى : آنكه نيكخواه مردم باشد . - الفكر : آنچه مردم را بيفايده بيمار كند . - الدانشمند : آنكه عقل معاش ندارد . - الجاهل : دولت يار . - العالم : بىدولت . - الجواد : - درويش . - الخسيس :
مالدار . - النامراد : طالب علم . - المدرس : بزرگ ايشان . - . . . الخراب و الباير : اوقاف . - المستهلك : مال اوقاف . - الادرار و المرسوم و المعيشه : آنچه به مردم نرسد . - البرات :
كاغذ پارهء بىفايده كه مردم را تشويش دهد .
فصل سوّم : در قاضى و متعلقات آن : القاضى : آنكه همه او را نفرين كنند . - نايب القاضى : آنكه ايمان ندارد . - الوكيل : آنكه حق ، باطل گرداند . - العدل : آنكه هرگز راست نگويد . - الميانجى : آنكه خدا و خلق از او راضى نباشند . - البهشت : آنچه نبينند .
- الحلال : آنچه نخورند . - مال الايتام و الاوقاف : آنچه برخود از همهچيز مباحتر دانند .
- چشم قاضى : ظرفى كه به هيچ پر نشود . - الوخيم : عاقبت او . - الدرك الاسفل : مقام او . - بيت النار : دار القضا . - . . . الرشوه : كارساز بيچارگان . - السعيد : آنكه هرگز روى قاضى نبيند . - المعلم : احمق . - الواعظ : آنكه بگويد و نكند . النديم : خوشامدگو . - الشاعر : طامع خودپسند .
هامش
( 1 ) . دكتر ذبيح إله صفا : تاريخ ادبيّات در ايران ، جلد سوم ، بخش دوم ، ص 1273 .