است . عباس اقبال آشتيانى در مقدمهاى كه بر ديوان عبيد نوشته ، مىگويد : « از شرح حال و وقايع زندگى عبيد زاكانى ، بدبختانه اطلاع مفصل و مشبعى در دست نيست ؛ اطلاعات ما در اين باب منحصر است به معلوماتى كه حمد إله مستوفى معاصر عبيد و پس از او دولتشاه سمرقندى در تذكرهء خود ( تاليف شده در 892 هجرى ) ضمن شرحى مخلوط به افسانه در باب او به دست داده و مؤلف رياض العلماء هرچند در باب عصر عبيد دچار اشتباه عظيمى شده ، باز معلومات گرانبهاى ديگرى در باب بعضى از تأليفات او ذكر كرده است .
اطلاعات ديگرى از اشعار و مؤلفات عبيد به دست نمىآيد و اما آنچه از مؤلف تاريخ گزيده راجع به عبيد برمىآيد ، اين شاعر از جمله صدور و وزرا بوده و لقبش نظام الدين و در هنگام تأليف تاريخ گزيده كه قريب چهل سال پيش از مرگ اوست ، به اشعار خوب و رسائل بىنظير شهرت داشته است . « 1 »
نكته جالب در زندگى خصوصى عبيد زاكانى ، اينكه وى با وقوفى كه بر اوضاع آشفتهء اجتماعى عصر خود داشته ، ظاهرا به انتخاب « مذهب مختار » كه مطلوب و مقبول عناصر راحتطلب و غير مبارز است كمترين رغبتى نشان نداده و همچنان پير و « مذهب منسوخ » باقى مانده و به زندگى خود با عسرت و تنگدستى ادامه داده و دست نياز به سوى خداوندان مال و جاه دراز نكرده است ؛ اشعار زير معرّف احوال اجتماعى و اقتصادى اوست :
پيش از اين از ملك هر سالى مرا * خوردهاى از هر كنارى آمدى
در وثاقم « 2 » نان خشك و ترّهاى * در ميان بودى چو يارى آمدى
گه گهى هم باده حاضر مىشدى * گر نديمى يا نگارى آمدى
نيست در دستم كنون از خشك و تر * ز آنچه وقتى در شمارى آمدى
غير من در خانهام چيزى نماند * هم نماندى گر به كارى آمدى
و در ابيات ذيل ، از بىپولى خود و نداشتن « آقچه » « 3 » مىنالد :
اى آقچهء گِردِ روى كانى « 4 » * اى بىتو حرام زندگانى
اى راحت جان و قوت دل * اى مايه عيش و كامرانى
تا كى باشد عبيد بىتو * تن داده به عجز و ناتوانى
هامش
( 1 ) . مقدمه عباس اقبال بر كليات عبيد زاكانى ، كتابفروشى ادب ، ارديبهشت 32 ، ص ج ( به اختصار )
( 2 ) . منزل مسكونى
( 3 ) . كلمهاى است مغولى - به معنى زر يا سكه مسكوك .
( 4 ) . معدنى