مختصات شعر عراقى
سعيد نفيسى مىنويسد : « در شش ماهى كه مشغول تهيه متن اين كتاب و چاپ نخست آن بودم ، هرروز و هرشب لذتى خاص از بيان شورانگيز و پرسوز عاشقانهء فخر الدين عراقى بردم كه مپرس . يقين دارم كه خوانندگان در اين حظوظ با من انباز خواهند شد ؛ من در زبان فارسى شاعرى را نمىشناسم كه مانند فخر الدين عراقى در بيان عشق ( خواه مجازى باشد ، خواه حقيقى ) تا اين اندازه دلير و بىباك و بىپروا و بلندپرواز بوده باشد : حتى در ادبيات زبانهاى ديگر ، تا اين اندازه بلندپروازى در بيان عشق ديده نشده است . آن شيفتگى و آشفتگى عاشقانه كه در شرح حال وى نوشتهاند ، همهجا در اشعار وى به منتهى درجه ، صريح و آشكار است . عاشقپيشگان معروف زبان فارسى مانند سعدى و حافظ و وحشى كه سرآمد داستانسرايان عشق و دلدادگى هستند ، باز در صراحت گفتار و اوج بيان به عراقى نمىرسند : خمرّيات وى نيز كه البته از مغازلات او كمتر است ، پايه بسيار بلند دارد و شاهكارهاى « آناكرئون » شاعر معروف يونان قديم و « ابو نواس » سرايندهء مشهور عرب و « ابن الفارض » شاعر بزرگ مصرى را به ياد مىآورد .
متن كتاب لمعات را در اين مجلّد گنجانيدهام ، زيراكه يكى از شاهكارهاى بلند نثر فارسى است و بر اين كتاب شروح متعدد نوشتهاند .
برخى از ظاهرپسندان كوشيدهاند كه برخى از سخنان صوفيان را تأويل و تعبير كنند و شروحى بر گفتار ايشان به همين نيت نوشتهاند ؛ به همين جهت در نظر حقيقتبينان و كسانى كه به بلندى اين افكار پىبردهاند اين شرحها و پردهپوشىها ضرورتى ندارد ؛ به همين دليل من رجوع به اين لمعات و بازگو كردن سخنان اين شارحان را ضرور نديدم و آگاهان ، خود از همان ظاهر سخنان عراقى در لمعات ، مجرد از حشو و زائد و آنچنانكه عراقى خود انديشيده ، انتشار دادهام .
فخر الدين عراقى در غزل عاشقانهء شورانگيز ، قطعا يكى از بزرگان زبان فارسى است . . و برخى از شعرا بر غزل او مخمّس سرودهاند ، از آن جمله است اين مخمس كه بر يكى از معروفترين غزليات اوست :
مَهِ مَن نقاب بُگشا ز جمال كبريايى * كه بُتان فروگذارند اساس خودنمايى
شده انتظارم از حد ، چه شود ز در درآيى * ز دو ديده خون فشانم ز غمت شب جدايى
چه كنم ! كه هست اينها گُلِ باغ آشنايى