يعنى از خشم سوخت ، گرفته شده ، پس شيطان - مخلوطى است از آتش .
آيه (
وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ
- 15 / الرّحمن ) بر اين معنى دلالت دارد و از اين معنى و ريشه واژهء شيطان همانست كه از شدّت نيروى غضب و حميت « 1 » غلط و ناپسندش به آن اختصاص يافت و از سجدهء به آدم بازماند و خوددارى كرد .
ابو عبيدة گفته است شيطان اسمى است براى هر فرد پليد و بدخوى از جنّ و انس و حيوانات .
كه در آيات : (
شَياطِينَ
الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ - 112 / انعام ) (
إِنَّ الشَّياطِينَ لَيُوحُونَ إِلى أَوْلِيائِهِمْ
- 121 / انعام ) (
وَ إِذا خَلَوْا إِلى شَياطِينِهِمْ
- 14 / بقره ) يعنى : با يارانشان از جنّ و انس ذكر شده است .
و در آيه : (
كَأَنَّهُ رُؤُسُ الشَّياطِينِ
- 65 / صافّات ) گفته شده يعنى گويى كه مارى سبك اندام است و يا مقصود پليدان از پريان است كه بخاطر زشتى تصوّرش ، به آن تشبيه شده است .
و آيه : (
وَ اتَّبَعُوا ما تَتْلُوا الشَّياطِينُ
- 102 / بقره ) ( و آنچه را كه شيطان تلاوت كرد پيروى نمودند كه منظور شيطانسيرتان است )
هامش
( 1 ) براى شاهد مثال فوق در واژهء شيطان به سخنى كه خود شيطان از روى حميت و برترى نژادى بيان مىكند اشاره مىشود كه مىگويد :
(قالَ أَنَا خَيْرٌ مِنْهُ خَلَقْتَنِي مِنْ نارٍ وَ خَلَقْتَهُ مِنْ طِينٍ- 12 / اعراف ) دوّمين معنى كه راغب با واژه - قيل - در بارهء ريشه شيطان كه - شاط - يشيط - يعنى از غضب سوختن آورده است و سخن على عليه السّلام از نهج البلاغه آن معنى را تأييد مىكند و در ذيل آيه مىگويد :
(فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ- 11 / اعراف ) يعنى :
« اغترته الحمية و غلبت عليه الشقوة و تعزز بخلقة النّار و استوهن خلق الصلصال » يعنى : همهء فرشتگان آدم را سجده كردند جز شيطان كه حميّت جاهلانه و غرور و نخوت او را فرا گرفت و شقاوت و بدبختى بر وى غلبه كرد و تكبّر ورزيد و از جهت اينكه از آتش آفريده شده ، بزرگنمايى كرد و خود را برتر دانست و آدم را كه از پارهء گل خشكى بوجود آمده است خوار و كوچك شمرد و اساس خلقت او را با استكبار سبك انگاشت .
( نهج البلاغه - خطبه اوّل ) .