راه حقّ دور و منحرف شدند ، خداوند به همان سرنوشت دچارشان كرد ( كه خداوند عصيان پيشگان را هدايت نمىكند :
وَ اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ
- 108 / مائده ) .
زول
: زَالَ الشَّيْءُ يَزُولُ زَوَالًا : آن چيز از راه خود جدا شد و از آن برگشت .
أَزَلْتُهُ و زَوَّلْتُه : هر دو گفته مىشود ، يعنى : دورش كردم ، در آيات : (
أَنْ تَزُولا
- 41 / فاطر ) و (
وَ لَئِنْ زالَتا
- 41 / فاطر ) و (
لِتَزُولَ مِنْهُ الْجِبالُ
- 46 / ابراهيم ) .
زَوَال : در چيزى كه قبلا ثابت بوده ، به كار مىرود و اگر گفته شود پس چرا
هامش
مواردى كه اين چنين سود مادى در برابر گناه اجتماعى و فردى قرار مىگيرد جانب ترك سود و منفعت را بگيريد و آن عواقب سوء را از زندگى خويش دور كنيد يعنى در هر امر محتملى كه دو جنبه دارد ، همين ملاك و حكم كلّى را در نظر بگيريد .
در آيهء فوق هم كه در متن آمده با توجّه به چند آيه قبل از آن كه آغاز سوره صفّ است ميزانى و ملاكى براى تمام مواردى است كه مثل گمراهى و هدايت - عزّت و ذلّت - حكمت و بسط رزق - بركت و فضيلت و رحمة نصرت و يارى - عذاب و غفران - و آمرزش - و بالاخره تزكيه و اصلاح كه خداوند به خود نسبت مىدهد ، بعد از زمينهاى است كه انسانها در خويش به وجود مىآورند و آنها را با گزينش و اراده آغاز مىكنند .
مىفرمايد : (يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِمَ تَقُولُونَ ما لا تَفْعَلُونَ كَبُرَ مَقْتاً عِنْدَ اللَّهِ أَنْ تَقُولُوا ما لا تَفْعَلُونَ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيانٌ مَرْصُوصٌ- 2 و 1 / صفّ ) .
پس ايمان بايستى با عمل به آن توأم باشد و گر نه با حرف و گفتن و خود را مؤمن دانستن بدون عمل به اركان ، گناه است ، زيرا او كسانى را دوست مىدارد كه در راهش همچون بنيانى پولادين و استوار بايستند و نبرد كنند .
سپس مىگويد : موسى به قوم خويش گفت : شما كه مىدانيد من پيامبرم چرا آزارم مىدهيد و اذيّتم مىكنيد (فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ- 5 / صف ) چون انحراف يافتند خداوند دلهاشان را از حقيقت دور كرد خداوند عصيان پيشگان از حقّ را هدايت نمىكند .
بنابراين همانهائى كه پيامبرى موسى را قبول داشتند و همانها كه ايمان آورده بودند ، چون پايدارى نورزيدند و سر بر خط فرمان حقّ و اللّه ننهادند و دلهاى خويش از راه حق به شهوت ، فسق و فجور ، استكبار دنيا پرستى و ظلم و ستم توجّه دادند ، نتيجه وضعى و عملى چنين انحرافات همان است كه گفت : (اللَّهُ لا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفاسِقِينَ- 108 / مائده ) و (وَ يُضِلُّ اللَّهُ الظَّالِمِينَ وَ يَفْعَلُ اللَّهُ ما يَشاءُ- 27 / ابراهيم ) نتيجه اين كه مشيت حقّ و خواست و اراده او در امورى كه ذكر شد بعد از فراهم نمودن مقدّمات و زمينه آنها از طرف خود انسانهاست .