در منابع دورهء قاجاريه ، از معدن آبجرد و معدن ماسوله و ارزش و استعداد آن مطالبى نوشتهاند ، سرب نيز از فلزاتى است كه چه در دوره قبل از اسلام و چه در دوره بعد از اسلام ، در ايران مورد استفاده قرار مىگرفته است . . . » « 1 » و ميزان استخراج آن نسبتا زياد بوده ؛ بهطورىكه بيرونى نوشته است ، قسمتى از سرب ايران به خارج صادر مىشده است ؛ نظامى عروضى مىنويسد : « كان سرب ورساد ( ورسا يا ورساد نزديك كابل ) از اين عيد تا عيد گوسفندكشان به تو دادم . عاملى بفرست ، چنان كردم و اسحق يهودى را بفرستادم ، در صميم تابستان بود و وقت كار و گوهر بسيار مىگداختند در مدت 70 روز دوازده هزار من سرب از آن خمس بدين دعاگو رسيد . . . » « 2 »
به اين قياس ، استخراج ساليانهء اين معدن ، نزديك يكهزار تن بوده است ؛ در دورهء صفويه ، مخصوصا در دوران سلطنت شاه عباس ثانى و صدر اعظم او اعتماد الدوله ، فعاليتهايى براى استخراج فلزات مخصوصا سرب بهعمل آمد . تاورنيه مىنويسد كه در دورهء صفويه سرب از كرمان مىآورند ، آهن و پولاد از قزوين و خراسان به مقدار كثير مىآوردند . . . » « 3 » در دورهء قاجاريه در كتابچهء محمد صالح تبريزى چنين آمده است : « مقرب الخاقان . . . در نزديك يزد ، معدن سرب پيدا كرد و سالى هزار خروار به قورخانه مباركه مىآورد . . . » « 4 »
قلع
قلع يا ارزير از فلزاتيست كه در پيشرفت تمدن بشرى تأثير به سزايى داشته است ؛ قلع خالص ، نرم و شكننده است ، ولى وقتى با مس تركيب شود ، جسم سختى بهوجود مىآيد كه اگر سختى قلع را پنج و سختى مس را ده فرض كنيم ، سختى جسم توليد شده يعنى مفرغ 100 تا 150 مىشود و به علت همين سختى است كه قبل از كشف و بهكار بردن آهن ، بشر استفاده زيادى از آن كرده است . طبق نظر محققان و جغرافيانويسان در هفت نقطهء ايران ، معادن قلع وجود داشته است : شمال خراسان ، استرآباد ، سيستان ، اطراف درياى خزر ، لرستان ، نزديك كوه بنان كرمان و نزديك تبريز . بااينحال ، اكثر محققان از نارسايى قلع در ايران سخن مىگويند . بنا به گفتهء رافائل رومانس : قلع از بندر عباس به ايران وارد مىشد . . . »
در ميان رجال و شخصيتهاى ايران در عهد صفويهء ، محمد بيك ، كه اعتماد الدوله يعنى صدر اعظم شاه عباس دوم بود ، به كشف معادن و استفاده از اختراعات جديد سخت دلبستگى داشت . تاورنيه در حق او مىنويسد : « علاوه بر عشق كشف معادن ، محمد بيك
هامش
( 1 ) - ر . ك . كانىشناسى ، پيشين ، ص 58 به بعد .
( 2 ) - ر . ك . چهار مقاله ، تصحيح محمد معين ، ص 86 .
( 3 ) - ر . ك . سفرنامهء ، ترجمهء فارسى ، ص 181 .
( 4 ) - ر . ك . كانىشناسى ، پيشين ، ص 76 به بعد .