خودشان دارند و مىدانند محال است خلاف طبيعت كارى در عالم بشود ، به اصرار زياد مىخواهد ، الماس از كوه دوشانتپه دربياورند . . . » مولف مدعى است كه شاه « در ظرف ده سال ، دويست هزار تومان مخارج معدن موهوم كردهاند . . . » « 1 » فكر بهرهبردارى از معادن ايران در دوره ناصر الدينشاه قوت گرفت و سپهسالار با استخدام معدنشناسان اتريشى در در اين راه سعى فراوانى كرد . شنبدلر دانشمند و معدنشناس آلمانى « بيش از بيست سال در ايران زيست و در دستگاههاى مختلف مملكت خدمت كرد ، به كمتر ولايتى بود كه سفر نكرد . . . و اطلاعات تاريخى و جغرافيايى فراوانى گرد آورد ، سهم او در تدوين كتاب لرد كرزن ، به نام ايران و قضيه ايران خيلى بيشتر از آنست كه كرزن خود اعتراف كرده است . از سلسله مقالات او چند مطلب كوتاه ذكر مىكنيم : « در مملكت ايران ، نفت بسيار است و منفعتى از آن به دولت نمىرسد . استرآباد و مازندران و نزديك شوشتر و برازجان و كرمان و داراب و كرمانشاهان و كردستان و چند جاى ديگر نفت خوب دارد ؛ اگر در اين ولايات كارخانه جهت كشيدن جوهر نفت ترتيب مىدادند ، نفت ايران در هندوستان فروش مىرفت . . . همچنين كان سرب فراوان است و چون گداختن سنگ سرب آسان است ، در بيشتر معادن آن ، كار مىكنند ، ولى به علت نقص فنى مباشرين ضرر زياد مىبرند ، زيرا نقرهاى كه در سرب هست جدا نمىكنند و ممزوج با سرب مىفروشند و گوگرد آن را تلف مىكند ، همچنانكه گوگردى كه در مس هست نيز نابود مىكند . دربارهء معادن فيروزه مىگويد كه سود كلان آن را خارجيان مىبرند ، به قول او درآمد ايران از فيروزه نيشابور ساليانه 7 هزار تومان است ، ولى اگر كار را به اهل فن بدهند ، سالى 12 هزار تومان يا زيادتر عايد دولت خواهد شد ؛ براى استخراج معدن چند قطعه فيروزه را پيدا مىكنند و بدون كمترين مداخلهاى به نمايندهء بازرگانى به قيمت كمى مىفروشند و او آن را مىتراشد و نزد وكيل خود در پاريس و مسكو مىفرستند . . . » « 2 »
دكتر پلاك
( Polak )
اطريشى كه در سال 1268 به ايران آمده و طبيب مخصوص ناصر الدينشاه بوده در كتاب خود به نام ايران : مملكت و اهالى آن مىنويسد . « . . . كمتر مملكتى در دنيا هست كه از حيث معادن و فلز بتواند با ايران برابرى كند ، به علت بى - نظمى و اغتشاش دائمى . . . و فقدان راه براى حملونقل مواد معدنى ، كمتر درصدد به كار انداختن معادن ايران افتادهاند ، اگر مملكت داراى رشتهاى خط آهن گردد و راههايى ساخته شود كه با وسايل و امكانات موجود بتوان مواد لازمه معدنكارى را به محل معدن و مواد معدنى خارجشده را به نقاط لازم حملونقل نمود ، مملكت ايران از اين راه
هامش
( 1 ) - ماخوذ از روزنامه خاطرات اعتماد السلطنه ، به اهتمام ايرج افشار ، ص 72 - 97 - 165 و 399 .
( 2 ) - فريدون آدميت ، انديشه ترقى ، از ص 320 به بعد . ( به اختصار )