مىتواند ترقيات زياد نموده و منافع بيشمار ببرد . معادنى كه در ايران وجود دارد به قرار زير است : مس ، آهن ، زغالسنگ ، سرب ، روى ، نيكل ، زاج ، جيوه ، املاح ، نقره و طلاى سفيد ؛ ولى عجالتا معادن نفت و فيروزه اهميت زياد دارد . . . مطابق نوشتهء معدنشناسان اروپا ، بهترين فيروزهء دنيا فيروزه ايران است ؛ معادن عمدهء فيروزه در ايران در شمال غربى و در دهكدهء نزديك نيشابور واقع است . در هشتصد سال اخير در معادن مزبور خيلى كار شده و هنوز هم كار مىشود ؛ در زمان ناصر الدينشاه در كرمان نيز معدن فيروزه مكشوف گرديد و در ساير نقاط انواع ديگر فيروزه ديده شده است رنگهاى فيروزه از قرار زير است : آبى سير ، آبى كمرنگ ، سبز سير ، سبز سيبى و از همه پرقيمتتر آبى سير است ؛ در قديم ، در معادن فيروزه ، كارهاى وسيعى صورت مىگرفته ، محوطهء بعضى از معادن از لحاظ وسعت به 32 ذرع مىرسيد . . . » « 1 »
معادن نفت
در ايران ، معادن نفت متعدد وجود دارد ؛ علاوه بر معادن ميدان نفتون ( در اراضى بختيارى ) در قصرشيرين ، جزيره قشم ، مثل دالكى و احمدى و ردان و كوه چمپا ، وجود معادن نفت مسلم است ؛ در مناطق شمالى ايران ، مخصوصا در سواحل بحر خزر از آستارا تا استرآباد وجود نفت قطعى است ، تا جايى كه چشمههاى نفت در قعر درياى خزر بهطور طبيعى فوران دارد .
در سال 1319 ، دولت ايران ، امتياز كليهء معادن نفت ايران ، به استثناى ايالات خراسان ، مازندران ، آذربايجان و استرآباد را به موعد 60 ساله به دارسى فرانسوى واگذار نمود .
براى آزمايشهاى اوليه ، در سال 1321 يك كمپانى با سرمايه 600 هزار ليرهء انگليسى تأسيس شد و قرار شد كه كمپانى 200 هزار ليرهء انگليسى سهام و دويست هزار ليره نقد به ايران بدهد و بهاينترتيب ، در مقابل مبلغى ناچيز ، معادن نفت دوثلث ايران به دست بيگانگان افتاد . در سال 1327 ، حوزهء عمليات محدود بود به يك ميل مربع در ميدان نفتون ، و مقرر شده بود كه هر كمپانى در داخل اراضى بختيارى براى استخراج نفت اقدام كند ، بايد صدى سه به خوانين بختيارى بدهد . سهام استخراجات اوليه بدين نحو بود :
سهام كمپانى انگليس و ايران 478460 ليره انگليسى
سهام خود ايرانيان 65540 ليره انگليسى
و در بختيارى اويل :
سهام كمپانى انگليس و ايران 388000 ليره انگليسى
سهام ايرانيان 12000 ليره انگليسى
هامش
( 1 ) - ر . ك : گنج شايگان ، پيشين ، ص 98 به بعد .