در سالهاى 6 - 1905 مجموع تجارت روسيه تزارى با ايران 170 ميليون فرانك ، انگليس 70 ميليون فرانك ، فرانسه 16 ميليون فرانك و اتريش 5 / 6 ميليون فرانك بوده است . » « 1 »
در سال 1905 مقدار 5 / 27 % از صادرات انگلستان به ايران كاسته شد ، در عوض 5 / 39 % بر صادرات روسيه افزوده گرديد ؛ از سالهاى 1910 به بعد ، روسيه در تجارت خارجى ايران نقش اول را بازى مىكرد . در اين دوران ، اقلام اصلى صادرات روسيه به ايران را پارچه و قند تشكيل مىداد . . . در سالهاى 11 - 1910 ، كل واردات ايران از كشورهاى خارجى جمعا 87 ميليون روبل بود كه از اين مبلغ 39 ميليون روبل يا 46 % آن كالاهاى روسى بوده است .
روند تصاعدى صدور كالا به ايران ، اختلال عظيمى در امور اقتصادى ايران بهوجود آورد و اقتصاد و سياست ايران را بازيچهء بوالهوسيهاى آنان ساخت . . . كنسول روسيه در بندر بوشهر در گزارش سال 1878 خود نوشت : « نقصان پول طلا و نقره و مس ايران مانع مهمى براى معاملات تجارتى گرديده و اگر چارهاى براى آن انديشيده نشود ، ممكن است يكباره چرخ تجارت از كار بازماند ؛ طلا به كلى ناپديد گرديده و نقره هم با شتاب رو به كاستى است ، حتى سكه مس هم به اشكال بهدست مىآيد .
در فاصله سالهاى 12 - 1906 ، يعنى در مدت 6 سال ، هر سال قريب به 30 ميليون مسكوك طلا و نقره به خارج رفته و در عوض 10 ميليون قران مسكوك طلا و نقره وارد ايران شده بود ، بخش مهم و شايد نزديك به كل مبلغ خارج شده ، مسكوك نقره بود ، كه بيشتر از همهجا به روسيه تزارى رفته بود . » « 2 »
در بهار سال 1916 هنگامى كه لنين در زوريخ سرگرم مطالعه امپرياليسم و نگارش رسالهء معروف خود : امپرياليسم به مثابه بالاترين مرحله سرمايهدارى بود ، نام ايران را در كنار نام چين و تركيه در رديف كشورهاى نيمهمستعمره قرار داد . » « 3 »
بناهاى عصر ناصرى
در جلد سوم ناسخ التواريخ در توصيف بناهاى تاريخى عهد ناصر الدينشاه چنين آمده است « . . . در سراى عمارت گلستان كه يك تير پرتاب مساحت دارد ، بنيانى با خارهء رخام و خشت پخته برآوردند و با سيم خام و زر محلول و سنگ آينه زينت كردند ؛ و ديوارهاى حايط را با كاشى معرق به رونق آوردند ، و آبگيرى كه امتحان و اختيار كشتى بخار بدان مىشود ، حفر نمودند ؛ و قفسى كه
هامش
( 1 ) - ايوانسكى پاولويچ ، انقلاب مشروطيت ايران ، ترجمهء م . هوشيار ، تهران ، 1329 . ص 25 .
( 2 ) - جمالزاده ، گنج شايگان ، برلين ، روزنامه كماء ، 1335 قمرى ، ص 6 - 175 .
( 3 ) - لنين ، آثار منتخب ، ترجمهء محمد پورهرمزان ، ص 421 .