بوده است - بنابراين مازاد صادرات بر واردات در حدود 125 / 425 / 92 فرانك بوده است . » « 1 »
فلاندن ، در سالهاى 41 - 1840 بازار تبريز را مملو از چيت و ماهوت انگليسى يافته بود كه با قيمتى بسيار ارزانتر از كالاهاى مشابه ايرانى به فروش مىرفتهاند ، او همچنين از بازار گرم اجناس روسى نظير چينىآلات و مس و چرم و غيره و پارچههاى ابريشمى و چيت فرانسوى سخن مىگويد . » « 2 »
از آغاز نيمهء دوم قرن نوزدهم ، در نتيجهء بهبود نسبى راههاى ارتباطى و استفاده از راههاى دريايى ، صدور كالا به ايران فزونى گرفت - بازار نواحى شمالى و مركزى ايران در اختيار روسهاى تزارى و بازار نواحى جنوبى در اختيار انگليسيها بود ؛ عمدهء محصولات صادراتى ايران در اين دوران مواد خام بود و اجناس وارداتى عبارت بودند از چلوار ، چيت ، پارچههاى پيراهن سفيد و خاكسترى ، ظروف مسى ، شمع ، اسلحه و مهمات از انگلستان ؛ پارچههاى نخى ، قند و شكر ، نفت ، شمع ، چراغ ، ظروف ، آئينه ، فلزات ، كالسكه و سماور از روسيه ؛ قند و شيشهآلات و ظروف چينى و پارچه و اجناس ابريشمى از فرانسه ؛ - شيشه ، بلور ، قاشق و پارچههاى پشمى از آلمان و اتريش ؛ چاى چيوا ، و دارو و پارچههاى حرير از هندوستان .
سياست اروپا در ايران عبارت بود از صدور هرچه بيشتر كالا به ايران براى فلج كردن صنايع دستى و مانو فاكتورى بومى ، و جلوگيرى از صنعتى شدن كشور و صدور مواد خام از ايران و تبديل اين كشور به يك كشور نيمهمستعمره . . . مجموع تجارت ايران در سالهاى 90 - 1889 بين هفت ميليون تا هفت و نيم ميليون ليره بود ، كه دوسوم آن را واردات و يكسوم آن را صادرات تشكيل مىداده است . . . » « 3 »
در نخستين سالهاى قرن بيستم تجارت ايران و روس به سرعت رو به فزونى نهاد ، در اين سالها در اثر خريد كليهء كالاهاى صادراتى ايران و منع ترانزيت كالاهاى خارجى از خاك روسيه ( بهطورىكه مصنوعات روسيه رقم عمده واردات ايران را تشكيل مىداد ) و تشويق دولت روسيه از بازرگانان و تخفيف كرايه حملونقل و اعتبار سرشار بانك روس به عمال بازرگانى خود ، تجارت ايران و روس به نفع روسها ترقى حيرتانگيزى نمود . » « 4 »
هامش
( 1 ) - شودزكو ، الكساندر ، سرزمين گيلان ، ترجمهء سيروس سهامى ، تهران ، پيام ، 54 ، ص 91 و 104 و 107 .
( 2 ) - فلاندن ، اوژن ، سفرنامه ، ترجمهء نورصادقى ، روزنامه نقش جهان ، ص 5 و 74 .
( 3 ) - كرزن ، ايران و قضيهء ايران ، ج 1 ، ص 285 - 292 - 699 - 670 .
( 4 ) - حسام معزى ، تاريخ روابط سياسى ايران با دنيا ، تهران ، علمى ، 1324 . ص 3 - 382 .