مرغان گوناگون در فضاى آن طيران مىنمايند و هريك را جداگانه آشيانى بود بساختند و شادروان ( پرده ) قفس را . . . باغ طيور نام نهادند و ديگر عريش « 1 » چهل ستون كه از فراز تا فرود ، از اصلهء اشجار تناور به دست درودگران توانا به پاى رفت و صورتگران مانىفريب چون اوراق ارتنگ به رنگ و زيب كردند و ديگر در سرايى كه گلشن نام دارد ، كاخ - هاى شاهوار و آبگير خوشگوار پرداخته گشت . . . و بنايى مجرد در سرهسراى شاهانه بنيان كردند كه مثل چهار طباق و حاوى يكصد و دو رواق است و ديگر سرايى براى مهد عليا و سرايى بهر خصيان و خواجهسرايان بنا كردند ، علاوهبراين سراى ، جامهخانه و سراى خوانسالار و سراى مستوفيان و عمارت گلستان را براى صدر اعظم و رواقهايى براى ديوانخانهء عدالت و نظام لشكر ، بنيان نهادند ، ساختمان مدرسهء دار الفنون و چند حمام با سنگ مرمر و كاروانسراى سبزهميدان و دروازه جديد ارك ، توپخانه و قراولخانه و كالسكهخانه و كشيكخانه و كارخانهء بلورسازى و كاغذگرى ، و نجارى و شماعى از يادگارهاى آن دوره است ؛ همچنين در مسجد شاه و دروازههاى شهر تهران و در گنبد حضرت عبد العظيم و حضرت معصومه اصلاحات و تعميراتى صورت دادند . . . » « 2 »
وصفى از يك اطاق و آثار هنرى آن
در كتاب حاجى بابا محتويات يك اطاق اعياننشين كه به خانمى تعلق داشته ، چنين توصيف شده است : « ارسيهاى اطاق با شيشه - هاى رنگى رو به باغچه بود . در شاهنشين ، توشكى با بالش و متكاى پر ، با منگوله و روپوش پولكدار ديده مىشد . روبروى آن آئينهء خاتم گذاشته شده بود ، با قوطى سرخاب و سفيداب و وسمه و سرمه و وزك با يك جفت بازوبند طلسمدار و يك توزلفى با چاقو و قيچى و ميل سرمهدان و ساير آلات مشاطگى « 3 » . در يك طاقچه ، تارى و تنبكى و دايرهاى و در گوشهاى رختخوابى در چادر شب پيچيده ، جلب نظر را مىنمود .
چند تصوير بىقاب به ديوار چسبانده بودند ؛ و رفهاى اتاق پر بود از بلور و بارفتن و چينى . . . در گوشهء ديگر چند شيشه شراب چيده شده بود . . . » « 4 »
ارزش اقتصادى كاشان
« به موجب آمار بهدست آمده از سرشمارى عمومى آبانماه 1335 ، جمعيت كل حوزهء شهرستان كاشان ، 164049 نفر و شهر كاشان 45955 نفر زن و مرد بوده - نسبت مردان باسواد از ده سال به بالا در كل حوزهء شهرستان
هامش
( 1 ) - خانه چوبى
( 2 ) - ر . ك : ناسخ التواريخ ، ج 3 ، ص 391 .
( 3 ) - خودآرايى
( 4 ) - ر . ك : حاجى بابا اصفهانى ، ص 123 .