مىآمد . در حقيقت طى آخرين سالهاى قرون وسطا بود كه سه ترقى اصلى و اساسى نصيب بشر گرديد و به جرأت مىتوان گفت كه قسمت مهمى از مدنيت دوران بعد از آن بر اين سه پيشرفت اصلى متكى گرديد . . . اولين اين ترقيات صنعت چاپ است ، براى آنكه بتوانيم به حقيقت از ارزش و اهميت آن آگاه شويم ، شايسته است كه لحظهاى كتابهاى قبل از دوران گوتنبرگ را در نظر آوريم .
كتاب در آن عصر ، عبارت بود از مجموعهء بزرگ و ضخيمى كه معمولا ما بين دو صفحهء چرمى يا چوبى يا فلزى قرار مىدادند و هنگام مطالعه و دست زدن به آن مىبايست با نهايت احتياط رفتار كنند .
اين مجموعه شامل نسخهء خطى اثرى مربوط به علوم الهى يا ماوراء الطبيعه بود كه رهبانان با نهايت حوصله و دقت و صرف وقت طى چندين ماه آن را نوشته و تذهيب كرده بودند ، اين موضوع به خوبى نشان مىدهد كه به چه دليل در آن اوقات ، كتاب جزو اشياى تجملى محسوب مىشد .
مهمترين كتابخانهها ، بيش از چندصد جلد كتاب نداشتهاند ؛ حتى لوئى يازدهم پادشاه فرانسه هروقت كتابى از كتابخانه دانشكدهء طب قرض مىكرد ، مجبور مىشد كه مقدارى از ظروف نقرهء سلطنتى را بهعنوان وديعه در آنجا بگذارد . »
از اواخر قرن چهاردهم ميلادى ، روش حكاكى روى چوب در اروپا معمول گرديد ، بهاينترتيب كه مطالب را روى چوب حك و سپس نسخههاى متعددى از آن منتشر مىكردند . مبدأ و مبتكر اين كار ، چينيان بودند و الواح حكاكى شده مربوط به سال 947 ميلادى در آن سرزمين بهدست آمده است . روش كار چينيان اين بود كه نخست روى صفحهء مسطحى مطالب را مىنوشتند يا تصاوير را نقاشى مىكردند و سپس اطراف مطلب يا تصوير را حكاكى مىكردند ، به نحوى كه نوشته يا تصوير بهطور برجسته قرار مىگرفت ، بعدا سطح آن را با مركب آلوده مىساختند ، آنگاه صفحهاى از كاغذ را روى آن فشار مىدادند تا نسخهاى از نوشته يا تصوير بهدست آيد . استفاده از اين روش در اوايل قرن پانزده در اروپا رواج داشت .
مدتها طول كشيد تا اروپائيان به تنظيم و آماده كردن حروف جداگانه و متحرك توفيق يافتند و از اجتماع آنها كلمات و عبارات را بهوجود آوردند و قبل از سال 1440 به اين وسيله چندين كتاب كوچك مدرسهاى چاپ كردند .
پس از فراهم شدن اين مقدمات ، ما بين سالهاى 1434 و 1444 مردى به نام گوتنبرگ به ساختن حروف چاپخانه روى چدن توفيق يافت و در شهر استراسبورگ
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 598
مساهمون: مرتضى راوندى
ص٥٩٨