تا به مراكش آوردند و در 1154 براى اولينبار كاغذ در اسپانيا رواج يافت . . . اروپائيان در تكميل فن كاغذسازى كوشش بسيار كرده و اصلاحات بسيار به عمل آوردند ، كاغذ آنان از چوب ساخته نمىشد ، بلكه به اين منظور پارچههاى كهنهء كتانى يا پنبهاى را بهكار مىبردند : يعنى ابتدا آنها را ريشريش مىكردند و آنگاه به خمير كاغذ مبدل مىساختند . . .
پيدايش صنعت چاپ به پيشرفت و توسعهء صنعت كاغذسازى كمك فراوان كرد و رواج آن بهقدرى زياد شد كه كمكم مادهء اوليه به مقدار كافى وجود نداشت . . . اما بخت و اقبال باز هم به صنعت جديد كمك كرد و چون قسمتى از مردم اروپا در آن اوقات ثروتمند شدند ، استعمال البسهء زيبا بسيار متداول گرديد ؛ و اين موضوع كاملا به نفع صنعت كاغذسازى بود زيرا تمام پارچهها و البسهء كهنهء كتانى و پنبهاى را به مصرف كاغذ مىرسانيدند ، و مىتوان گفت كه در اين مقام « مدپرستى » به پيشرفت دانش كمك فراوان كرد . . . » « 1 »
ساعت مكانيكى
سومين اختراع بزرگ آخرين ادوار قرون وسطا ، ساعتسازى مكانيكى است « تا قرن دهم ميلادى ، عملىترين طريقه براى تعيين اوقات ، استفاده از ساعت آبى بود . اساس اين روش ، همواره عبارت بود از جريان آب با سرعت ثابت ، اما به تدريج وضع آن بسيار پيچيده شد و يك سلسله ماشينهاى تزئينى بر آن افزودند ؛ مشخصترين مثال از اين نوع ساعتهاى با مكانيسم پيچيده ، ساعتى است كه در سال 807 ميلادى از طرف هارون الرشيد به شارلمانى پادشاه فرانسه هديه شد ، در اين ساعت ، آب متدرجا به سطوح مشخصى نزول مىكرد ، و در نتيجهء نزول سطح آب ، هر ساعت دريچه كوچكى باز مىشد و گلولههايى از آن خارج مىگرديد و بر روى زنگى مىافتاد .
عدهء اين دريچهها دوازده بود . و هركدام بعد از باز شدن مجددا به وسيلهء سواران كوچك خودكارى ، بسته مىشدند . . . مردم قرون وسطا ، چندان پابند ساعت صحيح نبودهاند ، معمولا صداى ناقوس ديرها يا كليساهاى مجاور ، تقسيمات اصلى شبانهروز را به ايشان اطلاع مى - داد ، خود دير يا كليسيا براى آنكه بتواند ، ساعت درستى به منظور اداى فرايض دينى ، در اختيار داشته باشد ، يا از ساعت آفتابى ، يا از ساعت آبى و يا بالاخره از ساعتهاى شنى استفاده مىكرد و شبها نيز با نظارهء ستارگان ، اوقات معين مىشد ؛ گاه نيز . . . « راهبى را وامىداشتند كه در تمام مدت شب آياتى با طول معلوم را از كتاب مقدس مرتبا تلاوت كند .
اين راهب كه به جاى ساعت بهكار مىرفت ، مىتوانست با اندكى تمرين ، خدمت قابل ملاحظهاى انجام دهد ؛ و رجحان وى بر رصد ستارگان اين بود كه حتى در اوقاتى كه آسمان پوشيده از ابر بود ، اعلام وقت به وسيلهء او ، مورد استفاده قرار مىگرفت .
هامش
( 1 ) - همان كتاب ، ص 162 .