با اينحال نبايد چنين انگاشت كه در محيط داخلى دربار و يا در حرم طبقات ممتاز ، از موسيقى و آواز و رقص اثرى نبوده است .
كمپفر ، ضمن توصيف مقامات دربارى از شخصى به نام ( چالجىباشى ) كه رئيس نوازندگان و موسيقيدانان و دختران رقاص ، و جز اينهاست سخن مىگويد : « . . . از آنجا كه شاه عباس خود به رعايت تعاليم مذهبى پابند نبود و در زدن ساز و ساختن تصانيف مهارتى داشت ، از هنگام جلوس بر اريكهء شاهى ، خوانندگان و نوازندگان معروف را تشويق كرد و بههمينسبب جماعتى از هنرمندان زبده متوجه اصفهان شدند ، بعضى از اين خوانندگان و نوازندگان ، هنر خود را در قهوهخانهها عرضه مىداشتند و ازاينرو قهوهخانههاى معروف اين عهد ، مثل طوفان يا قهوهخانهء بابا شمس تيشى ، ميعادگاه بهترين خوانندگان زمان مثل گنجى يا حافظ احمد و حافظ هاشم و اساتيد مسلم نوازندگى مثل مير فضل اللّه مشهدى ، سلطان محمد چنگى ، معصوم و احمد كمانچهاى و محمد مؤمن طنبورهاى و شاه مراد خوانسارى گرديد ؛ اين قبيل مراكز آنقدر شهرت و اعتبار داشت ، كه گاه شاه عباس با پارهاى از ملازمان خود به آنجا مىرفت و مدتها ميان مردم نشسته به ساز و آواز يا شاهنامهخوانى گوش مىداد و گاه سفيران بيگانه را همراه مىبرد . » « 1 »
« شاه عباس ، به موسيقى توجه و علاقه بسيار داشت ، هرگاه كه از كار سياست و ملكدارى فراغت مىيافت به مجلس بزم و طرب مىنشست ، نويسندگان چيرهدست را عزيز مىداشت و در حلقهء نديمان خويش داخل مىكرد ، خود نيز از فن موسيقى و رموز نوازندگى آگاه بود ؛ گاه ساز مىزد و گاه تصنيف مىساخت ، تصنيفات او در سراسر ايران مشهور و زبانزد خاص و عام بوده است ، در مجالس خصوصى و در ميهمانيهاى رسمى او ، هميشه مطربان و نوازندگان حاضر بودند و با نغمات موسيقى شخص شاه يا ميهمانانش را سرگرم مىكردند ، وقتى كه شاه با ميهمانان مشغول گفتگو بود . . . چنان آهسته مىزدند كه صداى ساز و آواز ايشان مانع صحبت شاه و ديگران نمىشد . . . رامشگران مجلس شاه ، گاه مرد و گاه زن و گاه از هردو دسته بودند ، از رامشگران نامى مجلس شاه : مير فضل اللّه ، طنبور مىنواخت و آوازى خوش داشت . .
ديگر سه نوازنده و خواننده به نام افندى خواننده و حافظ نائى و حافظ جامى از رامشگران مخصوص شاه بودند . ديگر از خوانندگان بهنام دستگاه شاه عباس ، جوانى خوبروى به نام گنجى بود كه نخست در قهوهخانهء بابا شمس كار مىكرد ؛ بابا شمس ، ابتدا در شيراز از راه معركهگيرى ، كشتى و طاسبازى و نوازندگى و آوازخوانى و بازيهاى ديگر مردم را مشغول مىكرد ، پس از آنكه به اصفهان آمد ، شاه عباس ، گنجى را از او گرفت و به خدمت خود داخل
هامش
( 1 ) - همان كتاب ، ص 325 به بعد .