فصل پنجم تفريحات و سرگرمىهاى مردم
يكى از مباحث جالب و دلنشين تاريخ اجتماعى ايران مطالعه و تحقيق در تفريحات و سرگرمىهاى اكثريّت مردم ، در ايام فراغت و بيكارى است همانطور كه در جلد سوّم ضمن بحث در زندگى طبقات مختلف در ايران يادآور شديم در مملكت ما از ديرباز ، براى اكثريت قريب به اتفاق مردم ، حق زندگى آزاد و مقرون به عدالت وجود نداشت ، به همين جهت زندگى تودهء مردم در فقر و جهل و مرض و در زير فشار ظلم و استبداد سپرى مىشد ، يعنى حدود و قيود طبقاتى ، فقدان تأمين اقتصادى و اجتماعى وجود جنگهاى فئودالى ، اصرار در تحميق و گمراه كردن مردم و مظالم عمّال و مأمورين دولتى ، چنان زندگى عمومى و بخصوص حيات اكثريت زحمتكش مردم يعنى كشاورزان و پيشهوران را فراگرفته بود ، كه هيچكس به امور تفريحى نمىانديشيد ، و مردم آرزويى جز دوام امنيت نسبى نداشتند . تا در پناه آن بتوانند نان بخور و نميرى به دست آورند و به زندگى پرمحروميت و مشقّتبار خويش ادامه دهند ؛ به عبارت ديگر تا قبل از ظهور تمدن جديد و رشد افكار عمومى و پيدايش تكنولوژى امروزى ، قسمت اعظم عمر آدميان صرف تهيّهء ضروريات زندگى مىشد و جز اقليت حاكم و صاحبان وسايل توليدى اكثريت مردم وقت خود را در راه كشاورزى ، گلهدارى ، پارچهبافى و تهيهء ديگر ضروريات زندگى صرف مىكردند در اين دورهء طولانى طبقات فعّال و زحمتكش بطور متوسط روزى 10 تا 14 ساعت كار مىكردند و با اينهمه سعى و تلاش ، در اثر ابتدايى بودن وسايل توليدى و مظالم طبقاتى و فقدان امنيت اقتصادى ، سياسى ، اجتماعى و قضايى عمر مردم عادى با بيم و هراس و نگرانى از آينده سپرى مىشد .