تازيان معتقد بودند كه بهترين احترام براى مردگان اين است كه به قبر آنها هرچه بيشتر آب بپاشيم ، اين عمل بسيار متداول بود و غالبا بستگان و دوستان متوفى به نوبت اين كار خير را انجام مىدادند .
در گورستانها از گل و سبزى اثرى نبود و محيط گورستان چون صحراى غمگينى به نظر مىرسيد ، فقط در روزهاى پنجشنبه ، جمعيت انبوهى به آنجا روى مىآوردند و اين محل به صورت بازار مكارهاى درمىآمد . مردم براى نوشيدن آب و خوردن ميوه و شيرينى به سقاها و كسبهء دورهگرد ، كه با صداى بلند كالاى خود را عرضه مىكردند مراجعه مىكردند . زنان ، دوستان خود را ملاقات مىكردند و به پرحرفى خود ساعتها ادامه مىدادند ، و بچهها در اين فرصت مناسب فريادكنان به دور مقبرهها مىدويدند و با هم بازى مىكردند .
در قرون اوليه نهضت اسلامى هركس را در وطن خود به خاك مىسپردند ، ولى از قرن دهم در سراسر جهان اسلامى مردم مؤمن علاقهمند بودند كه در جوار پيشوايان مذهبى و در سرزمينهاى مقدس دفن شوند ، تا زودتر به حق و اصل گردند ، و به بهشت راه يابند . از اين دوره اماكن مقدسه به تدريج به صورت گورستانهاى حقيقى درآمد ، فقرا و بينوايان نيز سعى مىكردند كه در جوار يكى از بزرگان مذهبى كشور خود دفن شوند ، ولى اغنيا وصيت مىكردند كه پس از مرگ آنها را در اماكن متبركهء دوردست دفن كنند .
بين النهرين از عصر عيسى مسيح به صورت قبرستان وسيعى درآمده بود ، ناوسهايى كه از شهر ورقاو « اوروك قديم » به جاى مانده و امروز مشاهده مىكنيم مؤيد اين معنى است ، اين سرزمين در دورهء تمدن اسلامى بار ديگر توجه مؤمنان را به خود جلب كرد . پادشاهان آل بويه ( 945 - 1055 . م ) براى على عليه السلام و فرزندش امام حسين در نجف و كربلا دو مقبرهء مجلل ساختند و خود نيز پس از مرگ در جوار آنان دفن شدند . از اين دوره به بعد به تدريج در بين فرق شيعه انتقال اجساد مردگان و بردن جنازهء خشك يا موميايى شده بوسيلهء كاروان به سرزمين بين النهرين و دفن اجساد در جوار مزار بزرگان دين و عتبات عاليات معمول شد . از اقصى نقاط ايران عدهاى پس از يكى دو ماه طى طريق ، جسد مردگان را به عراق منتقل مىكردند .
پس از چندى اهل تسنن نيز از روش شيعيان تقليد كردند و آنان نيز در مدينه و بيت المقدس « قدس شريف » يا در دمشق « شام شريف » و بغداد كه چون بلاد مقدس مذهبى تلقى مىشدند به دفن اموات پرداختند ، ديرى نگذشت كه يهوديها و مسيحيان نيز به اين عادت مذهبى گرويدند و اغنيا و مؤمنان اين امم نيز آرامگاهى براى خود در اماكن مقدسهء مذهبى برگزيدند .
يهوديان ( صهيون ) شهر داود و نصارى گور يسوع ( بيت المقدس ) را به عنوان مدفن مذهبى خويش انتخاب كردند . ناگفته نماند كه ايرانيان و مانويان و مورخان اسلام جملگى معتقدند
تاريخ اجتماعى ايران ( فارسي ) — صفحة 323
مساهمون: مرتضى راوندى
ص٣٢٣